Một buổi đi dạo quan sát thiên nhiên cùng con không cần đi xa hay mang theo nhiều đồ. Chỉ cần đi thật chậm, giao cho con một nhiệm vụ nhỏ như tìm năm màu lá khác nhau hay đếm xem nghe được bao nhiêu tiếng chim, để con dùng đủ mắt, tai, mũi, tay, và sẵn sàng dừng lại thật lâu ở bất cứ thứ gì con thấy hay.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Thiên nhiên là phòng thí nghiệm lớn nhất và miễn phí nhất, có ngay ở công viên đầu ngõ, bờ ruộng sau nhà, hay một hàng cây trên vỉa hè. Tập này mình chia sẻ cách biến một buổi đi bộ bình thường thành một chuyến thám hiểm.
Đi chậm hơn bình thường rất nhiều
Điều đầu tiên là đổi nhịp. Người lớn quen đi bộ để tới một nơi nào đó, còn đi dạo quan sát là để không cần tới đâu cả. Một trăm mét đường có thể mất nửa tiếng, và đó là một buổi thành công.
Trẻ nhỏ tự nhiên đã giỏi chuyện này. Con dừng lại ngồi xổm nhìn một con sâu, nhặt một viên sỏi, nghe một tiếng chim. Nhiều bố mẹ vô tình giục con đi nhanh lên. Lần này, hãy để con dẫn nhịp.
Bạn cũng tự cho mình đi chậm lại. Nhìn những thứ mình đã đi qua hàng trăm lần mà chưa từng để ý: hình dạng vỏ cây, mạng nhện giữa hai cành, đám rêu trên bờ tường. Khi con thấy bố mẹ cũng ngạc nhiên, con sẽ càng hào hứng.
Chọn giờ dễ chịu, sáng sớm hoặc chiều mát, khi nắng không gắt và côn trùng, chim chóc hoạt động nhiều.
Giao cho con một nhiệm vụ nhỏ
Trẻ thích có nhiệm vụ. Mỗi buổi dạo, bạn chọn một nhiệm vụ đơn giản. Hôm nay tìm năm màu lá khác nhau. Hôm sau tìm ba thứ có hình tròn trong thiên nhiên. Hôm khác nữa đếm xem có bao nhiêu loài hoa.
Nhiệm vụ giúp con tập trung và nhìn kỹ hơn. Khi đi tìm màu lá, con sẽ phát hiện ra lá xanh có hàng chục sắc độ, có lá đỏ, lá vàng, lá tím mà trước đó con không để ý.
Với trẻ lớn hơn, nhiệm vụ có thể khó hơn: tìm dấu vết của một con vật mà không thấy con vật, như vết chân, lỗ đục trên lá, tổ, vỏ ve sầu bám trên thân cây. Đây là cách các nhà nghiên cứu thiên nhiên làm việc.
Đừng biến nhiệm vụ thành bài kiểm tra. Không chấm điểm, không thi xem ai giỏi hơn giữa anh chị em. Tìm được ít hay nhiều đều được, cái quý là cả nhà cùng nhìn.
Dùng đủ năm giác quan
Thiên nhiên không chỉ để nhìn. Bạn rủ con nhắm mắt lại một phút và đếm xem nghe được bao nhiêu âm thanh: tiếng chim, tiếng gió lùa lá, tiếng côn trùng, tiếng nước chảy. Trẻ thường ngạc nhiên vì thế giới ồn ào hơn mình tưởng.
Chạm: so cảm giác vỏ cây xù xì với lá non mịn, viên sỏi ấm nắng với viên sỏi trong bóng râm, mặt trên và mặt dưới chiếc lá. Ngửi: vò nhẹ một chiếc lá thơm như lá sả, lá chanh, lá ổi, rồi ngửi tay.
Có một giác quan cần cẩn thận: vị giác. Dạy con quy tắc rõ ràng: không nếm, không bỏ vào miệng bất cứ lá, quả, nấm, hạt nào ngoài thiên nhiên, trừ khi bố mẹ chắc chắn đó là thứ ăn được. Nhiều loại cây đẹp có thể gây độc.
Mắt thì có thể chơi trò ống nhòm bằng hai bàn tay khum lại, hay dùng một chiếc kính lúp để soi những thứ nhỏ xíu. Thế giới dưới kính lúp là một thế giới hoàn toàn khác.
Thành phố hay làng quê đều có thiên nhiên
Nhiều bố mẹ ở thành phố nghĩ phải đi xa mới có thiên nhiên. Thật ra công viên nhỏ, hàng cây trên vỉa hè, chậu cây ở ban công, thảm cỏ ở chung cư đều là nơi có rất nhiều thứ để quan sát: kiến, ốc sên sau mưa, chim sẻ, bướm, cây dại mọc ở khe gạch.
Ở làng quê, con có bờ ruộng, bờ ao, vườn cây, bãi cỏ. Những buổi về quê, nhờ ông bà dẫn đi một vòng, chỉ cho con tên các loại cây, cách nhận biết mùa vụ. Ông bà thường là những nhà quan sát thiên nhiên rất giỏi.
Những chuyến đi xa như lên Đà Lạt, ra biển, vào rừng quốc gia là dịp đặc biệt. Ở những nơi được bảo vệ, nhớ đi đúng đường mòn, không hái hoa bẻ cành, không bắt con vật, và mang rác ra về.
Bạn có thể chọn một cái cây gần nhà làm cây của con, và ghé thăm nó mỗi tuần. Con sẽ thấy cây ra lá non, ra hoa, đậu quả, rụng lá qua các mùa. Đó là một cuốn lịch sống.
Mang theo gì và giữ an toàn
Đồ cần mang rất đơn giản: nước uống, mũ, một túi nhỏ hay hộp có ngăn để đựng những thứ nhặt được như lá rụng, vỏ ốc rỗng, sỏi, một chiếc kính lúp nếu có, và một cuốn sổ nhỏ với bút chì.
Về trang phục: áo dài tay mỏng khi đi chỗ nhiều cây cỏ để tránh muỗi và cây gây ngứa, giày hay dép kín ngón. Đi chỗ cỏ cao thì nên dùng gậy gạt cỏ phía trước.
Dạy con quan sát mà không chạm vào những thứ có thể gây hại: sâu róm có lông, ong, kiến lửa, nấm lạ, cây có nhựa trắng, và những con vật hoang dã. Không thò tay vào hốc cây, khe đá, bụi rậm mà không nhìn được bên trong.
Luôn có người lớn đi cùng, tránh xa ao hồ, sông suối, đường xe chạy. Về nhà nhớ rửa tay, và kiểm tra xem con có bị muỗi, kiến cắn hay xước da không.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên dắt đi quan sát thiên nhiên?
Từ khi biết đi, thậm chí từ khi còn được bế, trẻ đã có thể tận hưởng thiên nhiên qua mắt, tai và tay. Trẻ hai ba tuổi thích nhặt, sờ, nghe. Trẻ lớn hơn có thể làm nhiệm vụ, ghi chép và đặt câu hỏi sâu hơn.
Con không muốn đi dạo thì làm sao?
Bắt đầu bằng những buổi ngắn, gắn với thứ con đang thích như khủng long, siêu nhân, thám tử. Biến buổi dạo thành trò chơi truy tìm hay săn kho báu. Mang theo một người bạn của con cũng giúp con hào hứng hơn.
Có nên cho con mang những thứ nhặt được về nhà không?
Lá rụng, sỏi, vỏ ốc rỗng thì mang về được để làm bộ sưu tập. Không nên bắt côn trùng, con vật sống về nhà, và không hái hoa ở công viên hay nơi được bảo vệ. Dạy con chỉ mang về những thứ không làm hại sự sống.
Trời mưa có đi dạo được không?
Mưa nhỏ, không có sấm sét, mặc áo mưa và đi ủng thì là dịp tuyệt vời để thấy ốc sên, giun đất, nghe tiếng mưa trên lá. Khi có sấm chớp thì ở trong nhà. Sau mưa, cẩn thận đường trơn và vũng nước sâu.
Đi dạo quan sát giúp gì cho trẻ?
Đi dạo chậm giúp trẻ tập trung, kiên nhẫn, dùng các giác quan và đặt câu hỏi. Đó cũng là thời gian trò chuyện không màn hình giữa bố mẹ và con. Nhiều gia đình thấy những buổi dạo như vậy làm cả nhà thư thái hơn.
