Khi con hỏi điều mình không biết, câu trả lời tốt nhất là nói thật: mẹ chưa biết, mình cùng tìm hiểu nhé. Câu ấy không làm bố mẹ mất uy tín trong mắt con. Ngược lại, nó dạy con ba điều rất quý: không biết là chuyện bình thường, luôn có cách để tìm ra, và người lớn cũng vẫn đang học mỗi ngày.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Rất nhiều bố mẹ thú nhận rằng câu hỏi của con có khi làm mình lúng túng, vì sao cá không chết đuối, vì sao bố có râu mà mẹ không. Có người đoán đại cho qua, có người gạt đi. Tập này mình bàn cách biến những lúc lúng túng ấy thành buổi khám phá của cả nhà.
Vì sao nói không biết lại tốt cho con?
Nhiều bố mẹ lo nếu nói không biết, con sẽ nghĩ bố mẹ kém cỏi. Thực tế trẻ không nghĩ vậy. Trẻ quan sát cách bố mẹ đối xử với cái không biết, và học theo.
Nếu bố mẹ luôn tỏ ra biết hết, con có thể nghĩ rằng người giỏi là người không bao giờ phải nói không biết. Rồi đến lúc đi học, con ngại giơ tay hỏi, ngại thừa nhận mình chưa hiểu bài, vì sợ bị coi là dốt.
Còn nếu con thấy bố mẹ thoải mái nói mình chưa biết rồi vui vẻ đi tìm, con học được rằng không biết chỉ là điểm bắt đầu. Các nhà khoa học giỏi nhất cũng nói câu đó suốt, vì công việc của họ chính là tìm hiểu những điều chưa ai biết.
Một câu nói thật đơn giản có thể là một trong những bài học khoa học quan trọng nhất bạn dạy con.
Đừng đoán đại cho xong
Khi bị hỏi dồn, rất dễ trả lời đại một câu nghe có vẻ hợp lý. Vấn đề là trẻ tin bố mẹ tuyệt đối, và nhớ rất lâu. Một câu đoán sai có thể theo con nhiều năm, đến khi con nói ra ở lớp và bị bạn sửa.
Nếu bạn có một phỏng đoán, hãy nói rõ đó là phỏng đoán: mẹ đoán là thế này, nhưng mẹ chưa chắc, mình kiểm tra nhé. Đó chính là cách nhà khoa học nói về một giả thuyết.
Nếu lỡ trả lời sai rồi mới phát hiện, hãy quay lại nói với con: hôm trước mẹ nói chưa đúng, mẹ vừa tìm hiểu thêm, hoá ra là thế này. Trẻ thường rất thích được nghe bố mẹ sửa sai, vì nó cho thấy người lớn cũng đang học như mình.
Sửa sai trước mặt con không làm bạn mất uy tín. Nó dạy con rằng thay đổi suy nghĩ khi có thông tin mới là điều đáng làm.
Cùng con tìm câu trả lời ở đâu?
Sách là nguồn đầu tiên. Những cuốn sách khoa học thiếu nhi có tranh minh hoạ rõ ràng, do người có chuyên môn viết, thường giải thích đúng và vừa sức. Thư viện thiếu nhi hay góc sách ở trường là nơi tốt để hai bố con cùng lật tìm.
Người hiểu biết là nguồn thứ hai. Con hỏi về cây, có thể hỏi ông bà làm vườn lâu năm. Con hỏi về răng, ghi lại để hỏi nha sĩ ở lần khám tới. Con hỏi về con vật, hỏi cô chú bác sĩ thú y. Trẻ rất thích được trực tiếp hỏi người làm nghề.
Thử nghiệm là nguồn thứ ba, và thường là vui nhất. Câu hỏi về nổi chìm, tan hay không tan, cây có cần ánh sáng không, đều có thể tự thử ở nhà.
Mạng internet là nguồn thứ tư, rất tiện nhưng cũng nhiều thông tin sai. Phần dưới mình bàn kỹ hơn.
Dạy con chọn nguồn đáng tin
Khi tra cứu trên mạng cùng con, đây là dịp tuyệt vời để dạy con một kỹ năng sống. Bạn đọc to cho con nghe và cùng hỏi: ai viết điều này, họ có hiểu biết về chuyện này không, họ có lý do gì để nói sai không.
Ưu tiên những trang của các trường học, bảo tàng, viện nghiên cứu, tổ chức y tế, những nơi có người chuyên môn chịu trách nhiệm. Cẩn thận với những bài viết giật gân, những đoạn video chỉ có hình ảnh mà không giải thích, hay những trang bán hàng kèm lời khuyên.
Một mẹo hay là tìm xem ít nhất hai nguồn đáng tin có nói giống nhau không. Nếu hai nơi nói khác nhau, hãy nói với con: các nguồn đang nói khác nhau, có thể câu hỏi này còn chưa chắc, hay mình cần tìm thêm.
Với trẻ nhỏ, bạn là người tra, con là người ngồi cạnh nghe và nhìn. Đừng để trẻ nhỏ tự tìm kiếm một mình trên mạng.
Khi cả thế giới cũng chưa biết
Có những câu hỏi của con mà không chỉ bố mẹ, cả các nhà khoa học cũng chưa trả lời được trọn vẹn. Vì sao mình ngáp, vì sao mèo kêu rừ rừ khi ốm, vì sao mình mơ. Những tập trước của Nhà Bác Học đã gặp vài câu như vậy.
Khi gặp những câu ấy, bạn nói với con với một chút hào hứng: câu này ngay cả các nhà khoa học cũng đang tìm hiểu. Biết đâu sau này con là người tìm ra.
Trẻ thường rất phấn khởi khi biết mình đặt được một câu hỏi mà người lớn trên khắp thế giới còn đang trăn trở. Đó là cảm giác đứng ở rìa của hiểu biết, và nó có thể là hạt giống của một đam mê lâu dài.
Hãy ghi những câu hỏi lớn ấy vào một cuốn sổ riêng của con. Vài năm sau mở lại, có khi khoa học đã có câu trả lời mới, có khi con đã tự tìm được một phần.
Câu hỏi thường gặp
Nói không biết nhiều lần có làm con mất niềm tin không?
Không, nếu đi kèm với việc cùng con tìm hiểu. Trẻ tin những người thật thà và giữ lời. Một bố mẹ nói không biết rồi cùng con đi tìm đáng tin hơn nhiều so với một bố mẹ luôn trả lời nhưng có lúc sai.
Con hỏi điều bố mẹ biết nhưng khó giải thích thì sao?
Hãy thử tìm một ví dụ đời thường con nhìn thấy được, hay một trò thử nhỏ. Nếu vẫn khó, nói với con rằng chuyện này hơi khó, mẹ kể phần dễ trước, khi con lớn hơn mình tìm hiểu tiếp. Trẻ chấp nhận điều đó rất tự nhiên.
Có nên mua nhiều sách khoa học cho trẻ không?
Không cần nhiều, cần đúng và được đọc cùng nhau. Vài cuốn sách chất lượng, đọc đi đọc lại, kèm những buổi thử nghiệm ở nhà có giá trị hơn một kệ sách ít khi mở. Thư viện là nơi tuyệt vời để thử nhiều cuốn trước khi chọn.
Trẻ mấy tuổi có thể tự tra cứu?
Trẻ học tiểu học đã có thể tự tìm trong sách tranh, từ điển hình, bách khoa thiếu nhi. Tra cứu trên mạng nên có người lớn đi cùng trong nhiều năm, để dạy con cách chọn nguồn và tránh những nội dung không phù hợp.
Ông bà hay trả lời bằng chuyện dân gian thì sao?
Chuyện dân gian là một phần văn hoá quý, cứ để ông bà kể. Bạn chỉ cần nói thêm với con: đó là chuyện ông bà kể ngày xưa, còn các nhà khoa học giải thích thế này. Trẻ hoàn toàn có thể yêu cả câu chuyện lẫn lời giải thích.
