Nước ngâm bắp cải tím chứa một chất màu biết đổi màu theo độ chua. Nhỏ nước chanh hay giấm vào, nước chuyển sang hồng đỏ. Hoà một chút muối nở làm bánh vào, nước chuyển sang xanh lam hoặc xanh lục. Bắp cải tím chính là một chiếc giấy thử tự nhiên ngay trong căn bếp nhà mình.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Nếu thí nghiệm trứng nổi là về nặng nhẹ, thì thí nghiệm hôm nay là về màu sắc, và đẹp đến mức trẻ muốn làm đi làm lại. Mình sẽ hướng dẫn từng bước, kèm một danh sách rất rõ những thứ không được đem thử.
Chuẩn bị nước màu bắp cải tím
Bạn cần chừng một phần tư bắp cải tím, một cái tô chịu nhiệt, nước nóng, một cái rây, vài cái cốc nhỏ trong suốt màu trắng càng tốt, và một cái thìa hay ống hút để nhỏ giọt.
Phần đầu là việc của người lớn: thái nhỏ bắp cải, cho vào tô, đổ nước nóng ngập, để khoảng mười lăm hai mươi phút cho màu tím ra hết. Nước sẽ chuyển màu tím đậm rất đẹp. Để nguội hẳn rồi mới lọc qua rây, bỏ phần bã.
Trong lúc chờ, con có thể làm phần chuẩn bị an toàn: xếp cốc lên khay, lót khăn, dán nhãn bằng hình vẽ cho từng cốc. Đừng để con đứng gần tô nước nóng.
Khi nước đã nguội, rót vào mỗi cốc một ít, khoảng một phần ba cốc. Giờ con đã có một hàng cốc màu tím giống hệt nhau, sẵn sàng cho phép thuật.
Thử những gì và màu sẽ đổi ra sao?
Cốc thứ nhất giữ nguyên làm cốc so sánh. Đây là điều bạn nên giải thích cho con: muốn biết cái gì thay đổi, phải có một cốc không làm gì để so.
Cốc thứ hai, nhỏ vào vài giọt nước cốt chanh. Màu tím chuyển dần sang hồng, rồi đỏ tươi. Cốc thứ ba, nhỏ giấm ăn, cũng chuyển hồng đỏ. Con sẽ reo lên ngay lúc này.
Cốc thứ tư, cho vào một ít muối nở, loại bột trắng làm bánh mà nhiều nhà gọi là bột soda, đã hoà với chút nước. Màu tím chuyển sang xanh lam, cho thêm có khi ngả xanh lục. Cốc thứ năm có thể thử nước lọc, nước đường, hay một chút sữa, xem màu có đổi nhiều không.
Trước mỗi cốc, bạn hỏi con đoán màu. Sau mỗi cốc, cho con xếp các cốc theo hàng từ đỏ nhất tới xanh nhất. Con vừa làm một bảng màu đo độ chua mà không cần dụng cụ nào của phòng thí nghiệm.
Vì sao nước bắp cải đổi màu?
Bắp cải tím có màu tím là nhờ một nhóm chất màu, cũng là chất làm nên màu tím của lá tía tô, vỏ cà tím, quả nho. Chất màu này có một tài lạ: nó thay đổi hình dạng một chút khi gặp chất chua hay chất nồng, và mỗi hình dạng lại có một màu khác nhau.
Những thứ chua như chanh, giấm được các nhà khoa học gọi là chất axit. Những thứ nồng, sờ hơi trơn, như nước muối nở, được gọi là chất bazơ. Nước lọc nằm ở giữa, không chua không nồng.
Gặp axit, chất màu chuyển hồng đỏ. Gặp bazơ, nó chuyển xanh. Càng chua thì càng đỏ, càng nồng thì càng xanh, có khi tới xanh lục hay vàng nếu rất nồng.
Với trẻ nhỏ, bạn nói gọn: nước tím này biết mách mình thứ gì chua, thứ gì không chua. Chua thì nó đỏ mặt, nồng thì nó xanh mặt.
Những thứ tuyệt đối không đem thử
Thí nghiệm này đẹp đến mức trẻ sẽ muốn đem mọi thứ trong nhà ra thử. Bạn cần nói rõ ngay từ đầu, và cất kỹ những thứ sau: thuốc tẩy, nước lau nhà, nước tẩy bồn cầu, chất thông cống, nước rửa kính, bột giặt đậm đặc, thuốc men.
Những thứ ấy có thể gây bỏng da, bỏng mắt, hoặc khi trộn với nhau có thể toả ra khí độc. Không có màu sắc nào đáng để đánh đổi. Chỉ dùng đồ ăn uống trong bếp như chanh, giấm, muối nở, đường, sữa, nước ngọt không ga.
Giấm và nước chanh có thể làm cay mắt. Dặn con không dụi mắt trong lúc làm, và rửa tay sau khi xong. Nếu lỡ bắn vào mắt, rửa mắt ngay dưới vòi nước sạch nhiều lần và hỏi bác sĩ nếu còn đau.
Và luôn nhắc: đồ trong thí nghiệm không uống, dù làm từ đồ ăn. Đó là thói quen của phòng thí nghiệm thật mà con nên học từ bây giờ.
Làm giấy thử màu và quan sát quanh nhà
Bạn có thể nhúng những dải giấy ăn dày hay giấy lọc cà phê vào nước bắp cải tím đậm, phơi khô. Được những dải giấy màu tím nhạt. Nhỏ một giọt chanh lên, chỗ đó ửng hồng. Con đã có giấy thử tự làm.
Ở ngoài thí nghiệm, bạn có thể chỉ cho con những lần chất màu này tự đổi màu trong bếp. Nấu bắp cải tím với một chút giấm thì món ăn giữ màu tím hồng đẹp. Có nhà nấu chè hay xôi với hoa đậu biếc, vắt chanh vào thì nước xanh chuyển sang tím. Đó cũng là cùng một kiểu phép thuật.
Bạn cùng con nghĩ thêm: lá tía tô ngâm nước có đổi màu như vậy không. Quả thanh long ruột đỏ thì sao. Mỗi lần thử là một lần đoán, quan sát và ghi lại.
Cuối buổi, đổ hết nước màu vào bồn rửa, rửa cốc, lau bàn. Nước bắp cải có thể nhuộm màu khăn trắng, nên lót khăn cũ hoặc lót giấy báo cho yên tâm.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng nước bắp cải tím bao lâu?
Nước bắp cải tím nên dùng trong ngày, để lâu ngoài trời dễ bị hỏng và có mùi. Nếu muốn để dành, cho vào lọ kín cất tủ lạnh và dùng trong một hai ngày. Giấy thử đã phơi khô thì giữ được lâu hơn.
Vì sao nước chanh làm màu đỏ đậm hơn giấm?
Mức độ chua của mỗi loại nước chanh, giấm khác nhau, tuỳ loại và tuỳ pha loãng nhiều hay ít. Thứ nào chua hơn sẽ làm màu chuyển sang đỏ rõ hơn. Con có thể thử nhiều loại rồi xếp chúng từ chua nhiều tới chua ít.
Không có bắp cải tím thì dùng gì thay?
Hoa đậu biếc, khoai lang tím, lá tía tô hay vỏ quả nho tím cũng chứa chất màu tương tự và đổi màu theo độ chua. Màu sẽ khác nhau một chút. Hoa đậu biếc là lựa chọn rất dễ tìm ở nhiều vùng quê Việt Nam.
Trẻ mấy tuổi làm được thí nghiệm này?
Trẻ từ ba bốn tuổi đã thích nhỏ giọt và xem đổi màu, miễn là người lớn lo phần nước nóng. Trẻ lớn hơn có thể ghi chép, xếp bảng màu và tự nghĩ thêm thứ để thử trong danh sách đồ bếp an toàn.
Axit và bazơ có nguy hiểm không?
Những axit và bazơ trong đồ ăn như chanh, giấm, muối nở thì nhẹ và an toàn khi dùng đúng cách. Nhưng có những axit và bazơ rất mạnh trong chất tẩy rửa, chất thông cống, có thể gây bỏng nặng. Vì vậy chỉ thí nghiệm với đồ trong bếp và luôn có người lớn bên cạnh.
