Giấm chua gặp muối nở làm bánh thì phản ứng với nhau ngay lập tức, tạo ra rất nhiều bọt khí cácbôníc, chính là loại khí làm nước ngọt có ga sủi bọt. Bọt khí sinh ra nhanh đến mức trào lên, đẩy nước tràn qua miệng cốc như dung nham chảy ra từ một ngọn núi lửa tí hon.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Núi lửa sủi bọt là thí nghiệm mà trẻ con ở khắp nơi trên thế giới đều mê. Nó hơi bày bừa, nhưng rất an toàn nếu làm đúng. Mình sẽ đi từng bước, giải thích vì sao, và đặc biệt là những điều tuyệt đối không được làm.
Chuẩn bị gì cho ngọn núi lửa?
Bạn cần một cái cốc nhựa nhỏ hoặc chai nhựa nhỏ cắt ngắn, một cái khay sâu lòng hoặc chậu nhựa để hứng, đất nặn hoặc giấy báo vo để đắp núi. Thêm muối nở làm bánh, giấm ăn, vài giọt phẩm màu thực phẩm, và nếu muốn bọt nhiều thì một giọt nước rửa chén.
Phần đồ bảo hộ rất đơn giản: một cặp kính bơi hay kính nhựa để che mắt, áo cũ hoặc tạp dề. Làm ở ngoài sân, ban công hay trên bàn bếp có lót khăn cũ.
Con có thể tự đắp núi: đặt cốc giữa khay, đắp đất nặn quanh cốc thành hình ngọn núi, để hở miệng cốc ở đỉnh. Đắp gồ ghề, có rãnh, có vách đá càng giống núi lửa thật. Phần này trẻ có thể làm cả buổi mà không chán.
Giấm để trong một cái cốc riêng có mỏ rót. Muối nở để trong bát nhỏ với một cái thìa.
Các bước cho núi lửa phun
Bước một, cho vào cốc trong lòng núi khoảng hai thìa muối nở. Thêm vài giọt phẩm màu đỏ hay cam, và một giọt nước rửa chén nếu có. Trước khi đổ giấm, bạn hỏi con đoán xem chuyện gì sẽ xảy ra.
Bước hai, đeo kính, lùi mặt ra xa. Con rót từ từ giấm vào miệng núi lửa. Ngay lập tức bọt sủi lên, trào qua miệng núi, chảy xuống sườn núi thành dòng dung nham màu. Kèm theo tiếng xèo xèo nho nhỏ.
Khi bọt ngừng sủi, con có thể thêm giấm để xem còn phun nữa không. Nếu không phun nữa thì muối nở đã hết, thêm một thìa muối nở là núi lửa lại sống dậy. Đây là một quan sát quý: phản ứng chỉ xảy ra khi còn đủ cả hai thứ.
Bạn có thể thử thay đổi: ít giấm nhiều muối nở, nhiều giấm ít muối nở, có và không có nước rửa chén, xem lần nào bọt trào cao nhất. Mỗi lần thay đổi chỉ một thứ.
Vì sao giấm và muối nở lại sủi bọt?
Giấm là một chất chua, các nhà khoa học gọi là axit. Muối nở là một chất nồng, gọi là bazơ. Khi axit và bazơ gặp nhau, chúng phản ứng và biến thành những chất mới. Một trong những chất mới ấy là khí cácbôníc.
Khí này sinh ra rất nhanh trong nước, tạo thành vô số bong bóng. Bong bóng nhẹ, nổi lên, đẩy nước tràn ra ngoài. Giọt nước rửa chén giúp bong bóng bền hơn, nên bọt dày và trào cao hơn.
Khí cácbôníc là thứ khí có trong hơi thở của con, trong nước ngọt có ga, và cây xanh dùng nó để làm thức ăn. Với lượng nhỏ trong thí nghiệm, nó hoàn toàn vô hại khi làm ở nơi thoáng.
Bạn có thể nối với bài trước về bắp cải tím: nếu nhỏ nước bắp cải tím vào giấm, rồi cho muối nở vào, con sẽ thấy vừa sủi bọt vừa đổi màu từ đỏ sang tím sang xanh. Hai thí nghiệm kể cùng một câu chuyện axit gặp bazơ.
Những điều tuyệt đối không được làm
Điều quan trọng nhất: không bao giờ cho giấm và muối nở vào một chai rồi đậy nắp kín. Khí sinh ra không có đường thoát sẽ dồn nén, có thể làm nắp bật mạnh hoặc chai vỡ, gây thương tích. Núi lửa luôn phải hở miệng.
Không ghé mặt sát miệng núi lửa lúc đổ giấm. Bọt có thể bắn lên, giấm vào mắt rất cay. Nếu lỡ bị bắn vào mắt, rửa ngay dưới vòi nước sạch thật lâu, rồi hỏi bác sĩ nếu còn đỏ hay đau.
Không nếm hay uống hỗn hợp, dù làm từ đồ bếp. Không thay giấm bằng những chất khác như nước tẩy, chất thông cống, vì chúng có thể gây bỏng hay sinh khí độc. Chỉ dùng đúng giấm ăn và muối nở.
Người lớn luôn ở bên cạnh. Sau khi chơi, đổ hết hỗn hợp vào bồn rửa, xả nhiều nước, rửa khay, rửa tay.
Núi lửa thật khác núi lửa tí hon thế nào?
Sau khi chơi, con có thể hỏi núi lửa thật có phải cũng là giấm với muối nở không. Bạn trả lời thật: không, núi lửa thật phức tạp và mạnh hơn rất nhiều. Sâu trong lòng Trái Đất, đá bị nung chảy thành dung nham nóng rực, có khí nén bên trong, khi tìm được đường lên mặt đất thì phun trào.
Thí nghiệm của mình chỉ giống ở chỗ có khí sinh ra và đẩy chất lỏng trào lên. Đây là một bài học hay về mô hình: mô hình giúp mình hình dung, nhưng không giống hệt thật.
Ở nước mình hiện không có núi lửa đang hoạt động thường xuyên như một số nước khác, nhưng có những vùng đất đỏ ở Tây Nguyên và một số nơi khác được hình thành từ dung nham núi lửa phun rất lâu về trước. Đất đỏ ấy màu mỡ, trồng cà phê, hồ tiêu rất tốt.
Kết thúc buổi chơi, bạn hỏi con: nếu con là nhà khoa học nghiên cứu núi lửa, con muốn biết điều gì nhất.
Câu hỏi thường gặp
Muối nở và bột nở có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Muối nở thường chỉ có một chất là natri bicacbonat. Bột nở làm bánh thường đã trộn sẵn muối nở với một chất chua dạng bột, nên chỉ cần gặp nước là tự sủi. Thí nghiệm núi lửa dùng muối nở với giấm sẽ sủi mạnh và dễ điều khiển hơn.
Có thể dùng nước chanh thay giấm không?
Được, nước chanh cũng chua và sẽ làm muối nở sủi bọt, chỉ là thường yếu hơn giấm một chút. Con có thể thử cả hai rồi so xem cái nào sủi nhiều. Đó cũng là một thí nghiệm nhỏ.
Vì sao bọt ngừng sủi sau một lúc?
Vì một trong hai chất đã dùng hết. Khi giấm hoặc muối nở hết, phản ứng dừng lại. Thêm đúng chất còn thiếu, bọt lại sủi. Con có thể đoán xem chất nào đã hết rồi thử để kiểm tra.
Thí nghiệm này có làm bẩn nhà không?
Có thể hơi bày bừa vì bọt trào ra, và phẩm màu có thể nhuộm vải. Làm trong khay sâu, lót khăn cũ, mặc áo cũ và làm ở ngoài sân thì dọn dẹp rất nhanh. Hỗn hợp chỉ cần lau và rửa bằng nước.
Trẻ mấy tuổi làm được núi lửa giấm?
Trẻ từ ba bốn tuổi đã có thể đắp núi và rót giấm với người lớn kèm sát. Trẻ lớn hơn có thể tự đo lượng, thử các cách khác nhau và ghi chép. Lúc nào cũng đeo kính che mắt và không đậy kín hỗn hợp.
