Muốn con thích thử thách, hãy khen vào việc con đã làm, như con đã thử nhiều cách, con đã kiên nhẫn, con đã để ý rất kỹ, thay vì khen con thông minh hay con giỏi quá. Lời khen vào cách làm giúp con hiểu rằng cố gắng và thử lại mới là điều đáng tự hào, và nhờ vậy con dám chọn những việc khó hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Một đứa trẻ tò mò cần được an toàn để sai. Mà lời khen của bố mẹ, nghe thì đơn giản, lại có sức nặng rất lớn trong việc con dám thử hay không. Tập này mình bàn về cách khen, bằng những câu bạn dùng được ngay từ tối nay.
Khen con thông minh thì có gì không ổn?
Khen con thông minh xuất phát từ tình yêu, và không có gì sai khi bố mẹ tự hào về con. Chỉ là cách khen ấy có một mặt trái nhỏ mà nhiều người không để ý.
Khi con thường xuyên được khen là thông minh mỗi khi làm đúng, con có thể dần nghĩ rằng thông minh là thứ mình có sẵn hoặc không có. Thế thì làm sai một việc khó có nghĩa là mình không thông minh. Để giữ danh hiệu ấy, con có thể né những việc khó, chọn những việc chắc chắn làm được.
Đã có những nghiên cứu tâm lý học thử so sánh trẻ được khen vì thông minh và trẻ được khen vì cố gắng, và thấy nhóm sau thường sẵn lòng chọn bài khó hơn. Mức độ tác động của những cách khen trong đời thật vẫn còn được các nhà nghiên cứu bàn thêm, nhưng hướng chung khá nhất quán.
Với khoa học, điều này rất quan trọng. Khoa học đầy những lần thử sai. Một đứa trẻ sợ sai sẽ ngại thí nghiệm, ngại đoán, ngại hỏi.
Khen vào cách làm, và khen cụ thể
Thay vì nói con giỏi quá, bạn nói con đã thử ba cách khác nhau mới làm được, giỏi thật đấy. Thay vì nói con thông minh ghê, bạn nói con để ý được con kiến đi theo đường mùi, mắt con tinh quá.
Lời khen cụ thể cho con biết chính xác điều gì là đáng làm, để con làm tiếp. Lời khen chung chung như giỏi quá, ngoan quá thì dễ nghe nhưng không chỉ cho con điều gì.
Một số câu bạn có thể dùng: con đã kiên nhẫn chờ mầm đậu mọc suốt cả tuần. Con đoán trước rồi mới thử, đúng là cách làm của nhà khoa học. Con không bỏ cuộc dù cái tháp đổ ba lần. Con hỏi một câu mà bố cũng chưa nghĩ tới.
Không cần khen mọi lúc. Khen quá nhiều thì lời khen nhạt đi. Đôi khi chỉ cần ngồi cạnh, nhìn con làm, và hỏi con kể cho bố nghe con đã làm thế nào là đủ cho con biết bố mẹ trân trọng.
Khen cả khi thí nghiệm thất bại
Chiếc thuyền giấy bạc chìm, bột không nở, hạt đậu không nảy mầm. Đây là lúc lời nói của bố mẹ quan trọng nhất. Thay vì nói thôi không sao, lần sau làm lại, bạn nói: kết quả không như mình đoán, vậy là mình vừa học được một điều. Con nghĩ vì sao nó chìm.
Biến thất bại thành câu hỏi giúp con thấy thí nghiệm hỏng không phải là lỗi của con, mà là một manh mối. Các nhà khoa học thật cũng sống với rất nhiều thí nghiệm hỏng mỗi ngày.
Bạn có thể kể lại chuyện anh em nhà Wright tự làm đường hầm gió vì tàu lượn không bay như họ tính, hay chuyện nhóm của Edison thử rất nhiều loại sợi trước khi tìm ra loại dùng được. Những câu chuyện ấy cho con thấy thất bại là một phần của con đường.
Nếu con buồn hay bực, hãy công nhận cảm xúc trước: bố biết con tiếc lắm. Rồi mới cùng con nghĩ tiếp. Trẻ cần cảm thấy được hiểu trước khi sẵn sàng thử lại.
Tránh so sánh, tránh xếp hạng
Một kiểu khen tưởng vô hại nhưng có thể làm tổn thương là khen bằng so sánh: con giỏi hơn anh, con nhanh nhất lớp. Lời khen kiểu này dạy con rằng giá trị của mình phụ thuộc vào việc hơn người khác.
Với anh chị em trong nhà, so sánh còn gây ganh tị. Người được khen thấy áp lực phải luôn hơn, người không được khen thấy mình kém. Cả hai đều có thể bớt thích thử.
Thay vào đó, so con với chính con của hôm qua: tuần trước con mới gấp được thuyền chở năm đồng xu, hôm nay chở được tám đồng rồi. Đó là lời khen giúp con thấy mình đang tiến lên.
Trong các trò chơi khoa học cùng nhiều trẻ, hãy để mọi người cùng hợp tác chứ không thi đua. Thay vì ai câu được nhiều cá nhất, hỏi cả nhóm câu được bao nhiêu cá cộng lại.
Khi con tự chê mình
Có lúc con tự nói con dốt lắm, con không làm được đâu. Đừng vội phản bác bằng không, con thông minh mà. Câu ấy dễ làm con nghĩ bố mẹ không hiểu mình.
Thay vào đó, bạn thêm một chữ nhỏ mà rất mạnh: con chưa làm được. Chữ chưa mở ra một khả năng, chưa làm được nghĩa là sẽ làm được nếu tiếp tục thử.
Rồi cùng con chia việc khó thành từng bước nhỏ. Không gấp được cả chiếc thuyền thì thử gấp mép trước. Mỗi bước nhỏ làm được là một lần khen cụ thể.
Nếu con thường xuyên tự chê mình, lo lắng quá mức khi làm sai, hay né tránh mọi việc mới, bạn có thể trò chuyện thêm với giáo viên hoặc tìm lời khuyên từ chuyên gia tâm lý trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Có nên không bao giờ khen con thông minh không?
Không cần cấm hẳn. Thỉnh thoảng nói con thông minh vì yêu thương là chuyện bình thường. Điều nên làm là để phần lớn lời khen hướng vào cách con làm, sự kiên nhẫn, sự chú ý và tinh thần thử lại.
Khen nỗ lực khi con chưa thật sự cố gắng có tốt không?
Không nên khen nỗ lực khi con không cố gắng, vì trẻ nhận ra lời khen không thật lòng. Hãy khen đúng điều con thật sự làm. Nếu con chưa cố gắng, có thể hỏi con thấy việc này khó ở đâu để cùng tìm cách bắt đầu.
Thưởng quà khi con làm được có tốt không?
Quà thưởng thỉnh thoảng không sao, nhưng nếu lúc nào cũng có quà, con có thể làm vì quà chứ không vì thích khám phá. Niềm vui tự tìm ra điều mới là phần thưởng bền nhất. Lời khen cụ thể và thời gian bố mẹ ở bên thường quý hơn quà.
Làm sao khen khi nhiều con cùng chơi?
Khen từng con vào việc riêng của con, nói cụ thể, không so sánh. Khen cả nhóm khi các con cùng hợp tác. Tránh chọn ra người giỏi nhất, vì trẻ khác dễ thấy mình bị bỏ rơi.
Người lớn trong nhà khen khác nhau thì sao?
Bố mẹ có thể chia sẻ với ông bà về cách khen vào việc làm, nhẹ nhàng, không trách. Mỗi người có cách thương con cháu riêng. Trẻ vẫn học được nhiều nhất từ những gì nó nghe thấy thường xuyên mỗi ngày.
