Cách tốt nhất để trả lời câu hỏi vì sao của con là hỏi lại con nghĩ sao trước, rồi đưa ra một câu trả lời ngắn, đúng, vừa với tuổi, và mời con cùng thử hay cùng quan sát. Bạn không cần giảng hết mọi điều mình biết. Mục tiêu là giữ cho câu hỏi tiếp theo của con vẫn còn muốn đến.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Những tập trước mình nói với con. Tập này mình nói với bố mẹ, về chính những câu hỏi vì sao dồn dập mỗi ngày, lúc đang nấu cơm, lúc đang chở con trên xe, lúc đã mệt rã rời. Mình chia sẻ vài cách làm để những câu hỏi ấy thành món quà chứ không thành gánh nặng.
Vì sao trẻ hỏi vì sao nhiều đến vậy?
Có một giai đoạn, thường từ khoảng ba bốn tuổi, trẻ hỏi vì sao gần như mọi lúc. Vì sao trời xanh, vì sao con mèo có râu, vì sao bố phải đi làm. Nhiều bố mẹ thấy mệt, có lúc bực vì câu hỏi cứ nối đuôi nhau không dứt.
Bạn có thể nhìn khác đi một chút. Câu hỏi vì sao là cách trẻ xây bản đồ thế giới trong đầu. Mỗi câu trả lời là một mảnh ghép. Đôi khi con hỏi không phải để biết sự thật khoa học, mà để được trò chuyện, được bố mẹ chú ý, hay để thử xem bố mẹ có còn trả lời không.
Vì vậy không phải câu hỏi nào cũng cần một bài giảng. Có câu cần một lời giải thích, có câu cần một cái ôm, có câu chỉ cần bố mẹ ngừng tay một chút để nhìn vào mắt con.
Điều quan trọng nhất trong giai đoạn này không phải là con biết được bao nhiêu điều, mà là con học được rằng đặt câu hỏi là một việc được chào đón trong nhà mình.
Hỏi lại con trước khi trả lời
Một cách rất hiệu quả là trả lời câu hỏi bằng một câu hỏi nhẹ nhàng: con nghĩ vì sao. Con sẽ nói ra suy nghĩ của mình, có khi rất ngộ nghĩnh, có khi đúng một phần, có khi đúng hẳn.
Làm vậy bạn biết con đang hiểu tới đâu, để trả lời đúng chỗ con cần. Con thì được tập suy luận, đưa ra giả thuyết, đúng là bước đầu tiên của nhà khoa học.
Ví dụ con hỏi vì sao lá rụng. Bạn hỏi lại, con nói vì cây buồn. Bạn không cần chê sai. Bạn nói: con nghĩ cây buồn à, mẹ kể con nghe cây làm thế để làm gì nhé. Rồi giải thích chuyện cây tiết kiệm nước.
Chỉ cần nhớ một điều: hỏi lại là để mời con nghĩ, không phải để kiểm tra con. Nếu con không muốn đoán, cứ trả lời luôn, đừng ép.
Ngắn, đúng, vừa với tuổi
Nhiều bố mẹ ngại trả lời vì sợ phải giải thích những thứ quá khó. Thật ra trẻ nhỏ chỉ cần một câu ngắn, có hình ảnh. Con hỏi vì sao trời mưa, một câu như mây là những giọt nước nhỏ, chúng gộp lại nặng quá thì rơi xuống, là đủ cho trẻ ba tuổi.
Ngắn nhưng phải đúng. Bạn được phép bỏ bớt chi tiết, nhưng đừng nói điều sai cho dễ, như sấm là ông trời giận. Khi con lớn lên, con sẽ phải bỏ đi những điều sai ấy, mà bỏ đi một điều đã tin thì khó hơn học một điều mới. Nếu muốn kể chuyện dân gian, hãy nói rõ đây là chuyện ông bà kể ngày xưa.
Câu trả lời tốt thường có một ví dụ con sờ thấy được: giọt nước trên thành cốc nước đá, chiếc lá trong sân, quả bóng trong tay. Trẻ hiểu bằng tay và mắt nhiều hơn bằng chữ.
Nếu con hỏi tiếp vì sao lần nữa, đó là dấu hiệu con muốn biết sâu hơn. Bạn thêm một tầng giải thích. Nếu con chuyển sang chuyện khác, nghĩa là con đã đủ cho lúc này.
Biến câu hỏi thành một trò thử
Câu hỏi hay nhất là câu hỏi có thể thử được ngay. Con hỏi vì sao đá nổi, bạn lấy một cục đá thả vào cốc. Con hỏi cái gì nặng hơn, đưa cho con hai món đồ cầm ước lượng. Con hỏi kiến ăn gì, đặt một mẩu bánh và một mẩu rau gần đường kiến rồi chờ xem.
Những thử nghiệm nhỏ ấy dạy con một điều quý hơn câu trả lời: con có thể tự tìm ra. Con không cần lúc nào cũng hỏi người lớn. Thế giới trả lời cho con nếu con biết cách hỏi nó.
Bạn không cần dụng cụ gì đặc biệt. Bếp, sân, bậu cửa sổ, chậu nước, cái gương là đủ. Nhà Bác Học có nhiều tập thí nghiệm bạn có thể dùng làm gợi ý.
Thử xong, hỏi con: con thấy gì. Để con tự kể lại kết quả trước khi bạn nói. Kể lại cũng là một cách con hiểu sâu hơn.
Khi đang bận hay đang mệt thì sao?
Không ai trả lời được mọi câu hỏi vào mọi lúc. Đang chạy xe giữa đường đông, đang nấu ăn dở, đang có việc gấp, bạn hoàn toàn có thể hẹn lại. Một câu như câu hỏi hay quá, tối nay mẹ con mình cùng tìm hiểu nhé, là đủ.
Điều quan trọng là giữ lời hẹn. Tối đó, bạn nhắc lại: lúc chiều con hỏi vì sao nhỉ. Trẻ sẽ cảm nhận được rằng câu hỏi của mình được trân trọng, chứ không bị gạt đi cho xong.
Bạn cũng có thể dán một tờ giấy lên tủ lạnh làm bảng câu hỏi của con. Câu nào chưa trả lời kịp thì ghi vào đó. Cuối tuần, cả nhà ngồi chọn vài câu để cùng tìm hiểu.
Những câu bạn nên tránh dù đang mệt: hỏi gì mà hỏi lắm thế, lớn lên khắc biết, trẻ con không cần biết. Nghe vài lần, trẻ sẽ thôi hỏi, và đó là điều đáng tiếc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ hỏi vì sao mãi không dứt thì làm sao?
Nếu con hỏi nối đuôi nhiều tầng, đến chỗ bạn không còn biết trả lời, hãy hỏi ngược lại con nghĩ sao, hoặc nói thật là tới đây mẹ cũng chưa biết, mình cùng tìm hiểu sau. Có khi con hỏi tiếp chỉ vì thích trò chuyện, khi ấy một cái ôm và đổi sang trò khác cũng được.
Có nên dùng điện thoại tra ngay khi con hỏi?
Tra cùng con thì tốt, nhất là khi bạn cho con thấy cách tìm và cách chọn nguồn đáng tin. Nhưng đừng để mọi câu hỏi đều chạy ngay vào màn hình. Nhiều câu có thể thử, quan sát hay suy nghĩ cùng nhau trước, và điều đó dạy con nhiều hơn.
Trẻ hỏi về những chuyện khó như cái chết thì sao?
Những câu hỏi khó cần được trả lời thật lòng, ngắn gọn, nhẹ nhàng, phù hợp với tuổi và với niềm tin của gia đình. Không cần trả lời hết một lần. Nếu con có biểu hiện lo âu kéo dài, bạn có thể tìm thêm lời khuyên từ chuyên gia tâm lý trẻ em.
Trẻ không hỏi gì có đáng lo không?
Mỗi trẻ một tính, có trẻ ít hỏi bằng lời mà tò mò bằng tay, bằng mắt, hay hỏi bằng cách quan sát rất lâu. Bạn có thể khơi bằng cách tự mình nói ra thành tiếng những điều mình thắc mắc. Nếu bạn lo về sự phát triển ngôn ngữ của con, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Có nên khen khi con đặt câu hỏi hay?
Có, và nên khen cụ thể: câu hỏi này hay quá, con để ý được điều mà nhiều người không để ý. Lời khen ấy dạy con rằng đặt câu hỏi là một việc tốt. Tránh so sánh câu hỏi của con với câu hỏi của anh chị em hay bạn bè.
