Sổ tay quan sát là một cuốn sổ nhỏ để con vẽ và ghi lại những gì mình thấy, nghe, đoán và thử. Trẻ chưa biết viết thì vẽ, bố mẹ ghi giúp vài chữ. Mỗi trang chỉ cần ngày tháng, một hình vẽ và một câu hỏi, vậy là đủ để con tập nhìn kỹ hơn, nhớ lâu hơn, và làm việc như một nhà khoa học thật sự.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Trong nhiều tập, mình đã gợi ý bạn cùng con ghi lại kết quả thí nghiệm hay quan sát. Tập này mình nói kỹ về cuốn sổ ấy: làm thế nào để bắt đầu, ghi gì, và giữ thói quen ra sao mà không biến nó thành bài tập về nhà.
Vì sao nhà khoa học nào cũng ghi chép?
Rất nhiều nhà khoa học nổi tiếng giữ sổ tay suốt đời. Galileo vẽ Mặt Trăng và ghi vị trí các mặt trăng của sao Mộc qua nhiều đêm. Nhà tự nhiên học Charles Darwin ghi chép rất nhiều trong những chuyến đi của ông. Những cuốn sổ ấy đến nay vẫn được người ta trân trọng giữ gìn.
Ghi chép giúp mình nhìn kỹ hơn. Khi phải vẽ một chiếc lá, con buộc phải để ý lá có răng cưa không, gân lá chạy thế nào, cuống dài hay ngắn. Nhìn lướt thì không bao giờ thấy những thứ ấy.
Ghi chép còn giúp mình so sánh theo thời gian. Mầm đậu hôm qua dài bao nhiêu, hôm nay dài bao nhiêu. Trăng tuần trước hình gì, tuần này hình gì. Trí nhớ không giữ nổi những chi tiết ấy, cuốn sổ thì giữ được.
Bạn nói với con: cuốn sổ là trí nhớ thứ hai của nhà bác học.
Chọn sổ và chuẩn bị
Không cần sổ đắt tiền. Một cuốn sổ nhỏ, giấy trắng không dòng kẻ để con vẽ thoải mái, bìa cứng một chút để kê lên tay khi đi ngoài trời. Thêm bút chì, tẩy, vài cây bút màu.
Để con tự trang trí bìa và đặt tên cho cuốn sổ. Sổ tay của nhà thám hiểm, sổ bí mật của nhà bác học, hay bất cứ tên gì con thích. Khi cuốn sổ là của con, con sẽ muốn dùng nó.
Có thể kèm một cái túi nhỏ đựng sổ, bút và kính lúp, treo ở chỗ con dễ lấy. Đi dạo, về quê, đi chơi công viên, con xách theo túi ấy như một bộ đồ nghề.
Một mẹo nhỏ: dán ở trang đầu một tờ giấy ghi ba câu hỏi gợi ý mà mình sẽ nói ở phần sau, để con hoặc bố mẹ nhìn vào khi không biết ghi gì.
Mỗi trang ghi những gì?
Mỗi trang chỉ cần vài thứ. Ngày tháng và nơi chốn. Một hình vẽ của thứ con quan sát, càng giống thật càng tốt nhưng không cần đẹp. Và vài chữ hay vài câu, do con viết hoặc bố mẹ viết theo lời con kể.
Ba câu hỏi gợi ý giúp con biết ghi gì. Thứ nhất, con nhìn thấy gì. Thứ hai, nó làm con nhớ tới cái gì. Thứ ba, con thắc mắc điều gì về nó. Ba câu đơn giản ấy chứa cả quan sát, liên tưởng và đặt câu hỏi, những kỹ năng cốt lõi của khoa học.
Với thí nghiệm, trang sổ có thêm hai phần: trước khi làm con đoán gì, và sau khi làm con thấy gì. Đoán sai cũng ghi lại, vì so sánh điều mình đoán với điều xảy ra chính là chỗ học được nhiều nhất.
Con có thể dán thêm vào sổ những thứ phẳng nhặt được như chiếc lá đã ép khô, cánh hoa rụng, hay một tấm ảnh bố mẹ in ra.
Giúp trẻ chưa biết viết
Trẻ ba bốn tuổi vẫn làm sổ quan sát được. Con vẽ, bố mẹ hỏi con kể lại, rồi bố mẹ ghi đúng lời con nói vào bên cạnh hình vẽ, kể cả những câu ngộ nghĩnh. Sau này đọc lại, đó là những kỷ niệm rất quý.
Bạn cũng có thể dùng ký hiệu đơn giản thay chữ. Mặt trời là trời nắng, đám mây là trời âm u, giọt nước là trời mưa. Một gạch là nhỏ, ba gạch là to. Trẻ rất thích tự nghĩ ra ký hiệu của riêng mình.
Đừng sửa hình vẽ của con cho đẹp hơn hay giống sách hơn. Hình vẽ lệch không sao. Cái quý là con nhìn thật và vẽ điều con thấy. Nếu muốn giúp, hãy hỏi con: con nhìn lại xem chiếc lá có mấy cánh nhỉ, để con tự vẽ thêm.
Khi con lớn hơn và bắt đầu biết viết, con sẽ tự viết những chữ đầu tiên vào sổ. Cuốn sổ ghi lại cả hành trình con lớn lên.
Giữ thói quen mà không thành bài tập
Điều dễ làm hỏng cuốn sổ nhất là biến nó thành nghĩa vụ: mỗi ngày phải ghi một trang, viết sai chính tả bị nhắc, vẽ xấu bị chê. Trẻ sẽ chán rất nhanh.
Hãy để cuốn sổ là thứ con dùng khi con muốn. Bố mẹ gợi ý nhẹ nhàng khi có dịp: con có muốn vẽ con ốc sên này vào sổ không. Nếu con không muốn, bỏ qua.
Làm mẫu là cách hiệu quả nhất. Bạn cũng có một cuốn sổ riêng, cùng ngồi vẽ bên con. Trẻ học theo những gì người lớn làm hơn là những gì người lớn bảo.
Thỉnh thoảng cả nhà cùng lật lại sổ cũ, cười với những hình vẽ ngày trước, và hỏi con: bây giờ con có câu trả lời cho câu hỏi này chưa. Không chấm điểm, không so sánh sổ của các con với nhau. Mỗi cuốn sổ là một thế giới riêng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng điện thoại chụp ảnh thay cho vẽ không?
Chụp ảnh tiện và nên dùng kèm, nhưng vẽ có một ích lợi riêng: buộc con nhìn kỹ từng chi tiết. Bạn có thể chụp ảnh để lưu, còn con vẫn vẽ một hình đơn giản vào sổ. Hai cách bổ sung cho nhau.
Trẻ vẽ không đẹp có nên khuyến khích không?
Rất nên. Sổ quan sát không phải là tập vẽ đẹp, mà là ghi lại điều mình thấy. Khen con vì đã nhìn kỹ, đã để ý một chi tiết, chứ không khen vì vẽ đẹp. Theo thời gian, con sẽ vẽ chính xác hơn một cách tự nhiên.
Ghi sổ quan sát bao lâu một lần là hợp?
Không có quy định. Có gia đình ghi mỗi lần đi dạo cuối tuần, có gia đình ghi khi làm thí nghiệm hay khi có điều gì lạ. Quan trọng là đều đặn vừa phải và con thấy vui. Một trang mỗi tuần cũng đã rất tốt.
Sổ quan sát có giúp con học ở trường không?
Ghi chép, quan sát kỹ, đặt câu hỏi và so sánh là những kỹ năng hữu ích cho mọi môn học. Nhiều trẻ quen giữ sổ sẽ tự tin hơn khi làm các bài tìm hiểu, thí nghiệm ở lớp. Nhưng mục đích chính vẫn là niềm vui khám phá.
Nên giữ sổ cũ của con như thế nào?
Cất những cuốn sổ cũ vào một hộp khô ráo, ghi năm trên gáy. Vài năm sau mở lại cùng con là một kỷ niệm tuyệt vời. Nhiều người lớn lên vẫn giữ cuốn sổ quan sát đầu tiên của mình như một báu vật.
