Thạch sùng bò được trên trần nhà nhờ những ngón chân phủ hàng triệu sợi lông siêu nhỏ, mỗi sợi lại chẻ ra thành vô số đầu tí hon. Những đầu tí hon ấy áp sát vào mặt tường đến mức giữa chúng sinh ra những lực hút cực yếu, nhưng cộng hàng tỷ cái lại thì đủ giữ chặt cả con thạch sùng, kể cả khi nó treo ngược.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Tối nào trên tường nhà mình cũng có một vị khách quen nằm chờ muỗi bên bóng đèn. Con thì cứ ngước lên hỏi sao nó không ngã. Hôm nay mình kể bí mật của bàn chân thạch sùng, một bí mật mà các nhà khoa học mất khá lâu mới hiểu.
Có phải chân thạch sùng có keo hay giác hút?
Nhiều người đoán chân thạch sùng có chất dính như keo, hay có giác hút như con mực. Nhưng nếu có keo thì chân nó sẽ để lại vết dính, bám đầy bụi và nhấc lên rất khó. Thạch sùng lại chạy thoăn thoắt, nhấc chân nhẹ tênh. Còn giác hút thì khi các nhà khoa học thử trong môi trường gần như không có không khí, chân thạch sùng vẫn bám được, nên cũng không phải giác hút.
Câu trả lời nằm ở một nơi mà mắt thường không nhìn thấy. Nếu con soi thật kỹ dưới ngón chân thạch sùng, con sẽ thấy những nếp gờ nằm ngang như các bậc thang nhỏ. Dưới kính hiển vi, mỗi nếp gờ ấy phủ dày những sợi lông cực mảnh.
Mỗi sợi lông lại chẻ ra ở đầu thành hàng trăm nhánh còn nhỏ hơn nữa, mỏng tới mức phải dùng loại kính hiển vi rất mạnh mới thấy. Cả bàn chân là một cánh rừng lông tí hon.
Bạn nói với con: dưới chân thạch sùng có một tấm thảm lông nhỏ đến mức mắt mình không nhìn thấy.
Lực hút giữa những thứ chạm sát vào nhau
Mọi vật đều được làm từ những hạt cực nhỏ gọi là phân tử. Khi hai vật được ép thật sát vào nhau, gần đến mức gần như không còn khe hở, giữa các phân tử của hai bên sinh ra một lực hút rất yếu. Bình thường mình không cảm thấy lực này, vì bề mặt tay mình hay bề mặt bàn ghế đều sần sùi, chỉ chạm nhau ở vài điểm.
Bàn chân thạch sùng thì khác. Nhờ hàng triệu nhánh lông tí hon mềm mại, nó ôm sát được từng chỗ lồi lõm của bức tường, tạo ra vô số điểm chạm. Mỗi điểm chỉ hút một chút xíu, nhưng nhân lên hàng tỷ lần thì thành một lực đủ lớn.
Bạn có thể ví với một sợi chỉ. Một sợi chỉ rất dễ đứt, nhưng bện hàng nghìn sợi lại thành dây thừng thì kéo được cả chiếc thuyền.
Còn khi muốn nhấc chân, thạch sùng cuộn ngược đầu ngón chân lên, bóc dần từng hàng lông ra khỏi tường như mình bóc miếng băng dán từ mép. Nhờ vậy nó chạy nhanh mà không bị dính.
Vì sao thạch sùng rụng đuôi mà không chết?
Nếu con từng thấy một chiếc đuôi thạch sùng rơi xuống sàn và còn ngoe nguẩy, con có thể giật mình. Đây là một mẹo thoát thân. Khi bị mèo vồ hay bị ai túm vào đuôi, thạch sùng có thể tự bỏ lại chiếc đuôi rồi chạy mất.
Chiếc đuôi được cấu tạo sẵn những chỗ dễ đứt, và mạch máu ở đó co lại ngay nên chảy rất ít máu. Đuôi rơi ra vẫn giật thêm một lúc, làm kẻ săn mồi mải nhìn, trong khi thạch sùng đã trốn đi.
Sau đó đuôi mọc lại, nhưng đuôi mới thường ngắn hơn, màu khác hơn, và bên trong không giống hệt đuôi cũ. Mọc lại cũng tốn nhiều sức của thạch sùng.
Vì vậy bạn dặn con: đừng bao giờ túm đuôi thạch sùng cho vui. Rụng đuôi là cách nó cứu mạng, không phải trò chơi, và nó cần thời gian dài mới lành lại.
Thạch sùng là người bạn tốt của ngôi nhà
Con để ý sẽ thấy thạch sùng hay nằm gần bóng đèn. Không phải nó thích sáng, mà vì côn trùng như muỗi, thiêu thân, ruồi nhỏ bay tới ánh đèn. Thạch sùng nằm phục ở đó, đợi lúc thích hợp là lao tới đớp gọn.
Như vậy, mỗi chú thạch sùng là một người diệt muỗi miễn phí cho nhà mình. Thạch sùng không có nọc độc và không cắn người, trừ khi bị bắt và túm chặt thì có thể cắn nhẹ để tự vệ.
Ông bà mình có nhiều câu nói dân gian về tiếng kêu tắc tắc của thạch sùng. Đó là văn hoá, là chuyện ông bà kể, bạn có thể kể lại cho con như một câu chuyện. Còn về khoa học, tiếng kêu ấy là cách thạch sùng báo hiệu cho nhau, nhất là để giữ chỗ và tìm bạn.
Nếu con lỡ chạm vào thạch sùng hay bất kỳ con bò sát nào, hãy nhắc con rửa tay bằng xà phòng, vì chúng có thể mang những vi khuẩn không tốt cho bụng con.
Con người học được gì từ bàn chân thạch sùng?
Khi đã hiểu bí mật của bàn chân thạch sùng, các nhà khoa học và kỹ sư bắt đầu thử làm ra những tấm băng dính bắt chước nó, dán chắc mà bóc ra dễ, dùng đi dùng lại được, không để lại vết keo.
Có những nhóm nghiên cứu làm thử găng tay giúp người leo được tường kính, hay chân robot nhỏ bám được lên bề mặt nhẵn. Những sản phẩm này phần lớn vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm, chưa phổ biến trong đời sống.
Bạn có thể kể với con rằng đây là một cách làm khoa học rất hay: nhìn vào thiên nhiên, hỏi vì sao con vật làm được điều mình không làm được, rồi học theo. Người ta gọi đó là học từ thiên nhiên.
Lần tới thấy thạch sùng trên tường, hai mẹ con có thể chào nó một câu, và hỏi nhau: còn con vật nào trong nhà mình có một tài năng bí mật mà mình chưa biết.
Câu hỏi thường gặp
Thạch sùng có bò được trên mặt kính không?
Có, thạch sùng bò được trên kính cửa sổ, vì mặt kính dù nhẵn vẫn cho những sợi lông tí hon áp sát. Ngược lại, chúng khó bám trên những bề mặt rất trơn có lớp chống dính đặc biệt, hoặc khi chân bị ướt nhiều.
Thạch sùng và tắc kè có khác nhau không?
Cả hai cùng họ hàng và đều có bàn chân bám dính kiểu giống nhau. Tắc kè thường to hơn nhiều, da sần hơn, có tiếng kêu to rõ, hay sống ở cây và vách nhà gỗ. Thạch sùng nhỏ, màu nhạt, hay gặp trên tường nhà.
Vì sao chân thạch sùng không bị bẩn?
Các nhà khoa học thấy bàn chân thạch sùng có khả năng tự làm sạch khá tốt. Khi nó bước đi, bụi bám vào lông có xu hướng rơi ra trên mặt tường. Nhờ vậy chân vẫn bám tốt sau nhiều bước.
Thạch sùng có độc không?
Thạch sùng nhà không có nọc độc và không nguy hiểm cho người. Tuy vậy không nên cho trẻ cầm nắm hay để thạch sùng bò vào đồ ăn, và luôn rửa tay sau khi chạm vào. Nếu thức ăn bị thạch sùng rơi vào, an toàn nhất là bỏ phần đó đi.
Đuôi thạch sùng rụng có mọc lại được nhiều lần không?
Đuôi có thể mọc lại sau khi rụng, nhưng đuôi mới thường khác đuôi cũ và mỗi lần mọc lại tốn nhiều năng lượng. Thạch sùng mất đuôi cũng mất đi phần mỡ dự trữ ở đó. Vì vậy không nên bắt hay làm thạch sùng sợ hãi.
