Kiến đi thành hàng vì chúng lần theo một vệt mùi mà những con kiến đi trước để lại trên đường. Con kiến tìm thấy thức ăn vừa bò về tổ vừa nhỏ những giọt mùi xuống đất, các con khác dùng râu ngửi thấy và bò theo, rồi chính chúng cũng nhỏ thêm mùi, nên con đường càng lúc càng đậm và hàng kiến càng lúc càng dài.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Một mẩu bánh rơi trên bậc thềm, chỉ một lúc sau đã có cả đoàn kiến kéo tới, và con ngồi xổm xem say mê. Hôm nay mình kể bí mật của con đường kiến, kèm một thí nghiệm nhỏ để con tự thấy.
Kiến ngửi bằng gì?
Bạn chỉ cho con nhìn thật gần một chú kiến. Trên đầu nó có hai cái râu gập khúc, lúc nào cũng quờ quạng chạm xuống đất, chạm vào nhau. Đó không phải để trang trí. Râu là cái mũi của kiến, và cũng là tay để sờ.
Kiến nhìn không giỏi lắm, nhiều loài gần như chỉ phân biệt sáng tối. Thế giới của kiến chủ yếu là thế giới của mùi. Bằng râu, kiến biết đâu là thức ăn, đâu là bạn cùng tổ, đâu là kẻ lạ, và đâu là con đường về nhà.
Khi hai con kiến gặp nhau trên đường, con sẽ thấy chúng chạm râu vào nhau một chút rồi mới đi tiếp. Các nhà khoa học cho rằng như thế chúng đang ngửi nhau, nhận ra mùi tổ, có khi trao đổi chút thông tin.
Bạn nói gọn với con: kiến nhìn bằng mũi, và mũi của kiến nằm ở hai cái râu.
Con đường mùi được vẽ ra thế nào?
Đầu tiên, vài con kiến đi tìm đường lang thang khắp nơi, không theo hàng lối gì cả. Khi một con tình cờ gặp mẩu bánh, nó cắn một mẩu nhỏ rồi quay về tổ. Trên đường về, nó chấm nhẹ phần đuôi xuống mặt đất, để lại những giọt chất có mùi.
Về tới tổ, các con kiến khác ngửi thấy con đường mùi mới. Chúng ra theo con đường ấy, gặp mẩu bánh, mang thức ăn về và cũng nhỏ thêm mùi. Càng nhiều kiến đi, con đường càng đậm mùi, càng thu hút thêm kiến. Hàng kiến cứ thế dài ra.
Thú vị hơn, nếu có hai con đường tới cùng một mẩu bánh, một đường ngắn một đường dài, thì đường ngắn sẽ được đi nhiều hơn. Vì kiến đi đường ngắn về nhanh hơn, nhỏ mùi nhiều lần hơn trong cùng một lúc. Dần dần cả đàn chuyển sang đường ngắn, dù không con kiến nào đo đường cả.
Khi mẩu bánh hết, kiến không nhỏ mùi thêm nữa. Mùi trên đường bay hơi dần, và hàng kiến tan đi.
Thí nghiệm nhỏ: cắt ngang con đường mùi
Bạn và con có thể thấy tận mắt con đường mùi. Tìm một hàng kiến đen nhỏ đang bò trên nền gạch hay bậc thềm. Lấy một miếng khăn ẩm lau mạnh một vệt ngang qua hàng kiến, rộng chừng hai ngón tay. Bạn làm phần lau, con đứng cạnh quan sát.
Những con kiến tới chỗ vệt lau sẽ dừng lại, quờ râu lung tung, quay đầu, bò vòng vòng như bị lạc. Một lúc sau, có con mạo hiểm bò qua được bên kia, tìm lại vệt mùi cũ, và đường mới được vẽ lại. Hàng kiến trở lại như cũ.
Hỏi con: mình đâu có chặn đường kiến bằng tường hay bằng đá, sao chúng lại lạc. Con sẽ tự nói ra: vì mình đã lau mất mùi.
Bạn nhớ chọn kiến đen nhỏ, loại hay gặp trong nhà, để thí nghiệm. Tránh xa kiến lửa màu đỏ, kiến vàng, kiến càng to vì chúng đốt đau. Không làm hại kiến, xem xong thì để chúng yên.
Một tổ kiến làm việc như một đội
Một tổ kiến có thể có rất nhiều con, mỗi con một việc. Có con chăm kiến con, có con dọn tổ, có con đi kiếm ăn, có con canh cửa. Thường có một kiến chúa đẻ trứng, và phần lớn những con kiến con thấy ngoài đường là kiến thợ.
Không có con kiến nào ra lệnh cho cả đàn. Mỗi con chỉ làm theo vài quy tắc đơn giản: thấy mùi đậm thì đi theo, gặp thức ăn thì mang về, gặp bạn thì chạm râu. Từ những quy tắc nhỏ ấy, cả đàn làm được những việc rất khéo như tìm đường ngắn nhất.
Đây là một ý rất hay để kể với trẻ lớn hơn: đôi khi những việc lớn không cần một người chỉ huy giỏi, mà cần nhiều người làm tốt việc nhỏ của mình và báo tin cho nhau.
Con kiến khoẻ cũng là chuyện trẻ thích nghe. Một chú kiến có thể tha một mẩu thức ăn nặng hơn chính nó nhiều lần. Bạn hỏi con: nếu con khoẻ như kiến, con sẽ bê được cái gì.
Kiến vào nhà thì làm sao, có nguy hiểm không?
Kiến vào nhà thường vì có thức ăn rơi vãi, đường, mật ong, vụn bánh. Cách tốt nhất là giữ bàn ăn, sàn bếp sạch, đậy kín đồ ngọt, và lau sạch vệt kiến đi để xoá con đường mùi.
Phần lớn kiến đen nhỏ trong nhà không nguy hiểm. Một số loài như kiến lửa, kiến ba khoang thì cần tránh. Kiến lửa đốt gây đau rát, nổi mụn. Kiến ba khoang thật ra là một loài bọ nhỏ thân đỏ đen, khi bị đè dập trên da sẽ tiết chất gây bỏng rộp, nên chỉ thổi nhẹ hoặc gạt nó đi bằng giấy, không đập.
Nếu con bị đốt, rửa chỗ đốt bằng nước sạch, chườm mát. Nếu con sưng to, nổi mề đay khắp người, khó thở hay mệt lả, hãy đưa con đi cấp cứu ngay.
Bạn cũng không cần dạy con sợ mọi loài kiến. Chỉ cần dạy con nhìn kỹ trước khi chạm, và chạm thì nhẹ nhàng.
Câu hỏi thường gặp
Kiến có ngủ không?
Kiến có những khoảng nghỉ ngơi, trong đó chúng gần như bất động. Nhiều nghiên cứu cho thấy kiến thợ nghỉ thành nhiều giấc rất ngắn trong ngày thay vì ngủ một mạch như người. Cách ngủ khác nhau tuỳ loài.
Vì sao kiến không bị lạc khi trời mưa?
Mưa có thể xoá vệt mùi, nên sau mưa kiến thường phải đi tìm đường lại. Một số loài còn dùng hướng ánh sáng Mặt Trời, mốc trên đường và đếm bước để định hướng. Nhờ nhiều cách cùng lúc nên kiến ít khi lạc hẳn.
Kiến có phải con vật khoẻ nhất không?
So với kích thước cơ thể, kiến khoẻ hơn con người rất nhiều, có thể mang những vật nặng gấp nhiều lần mình. Tuy vậy không nên so trực tiếp, vì con vật càng nhỏ thì cơ càng khoẻ so với thân hình. Nhiều loài bọ nhỏ khác cũng khoẻ không kém.
Có nên đổ nước sôi vào tổ kiến không?
Không nên, vì nước sôi dễ làm bỏng người, nhất là khi trẻ đứng gần. Nếu kiến làm phiền trong nhà, hãy giữ sạch thức ăn và xoá vệt kiến đi. Nếu kiến nhiều quá, có thể hỏi người làm dịch vụ kiểm soát côn trùng.
Con kiến sống được bao lâu?
Tuổi thọ của kiến khác nhau rất nhiều tuỳ loài và tuỳ vai trò. Kiến thợ thường sống vài tuần đến vài tháng, còn kiến chúa của nhiều loài có thể sống nhiều năm. Đó là lý do một tổ kiến có thể tồn tại rất lâu.
