Đom đóm phát sáng nhờ một phản ứng hoá học diễn ra trong chiếc đèn nhỏ ở cuối bụng của chúng. Một chất đặc biệt trong cơ thể đom đóm gặp không khí, được một loại men giúp sức, và toả ra ánh sáng gần như không kèm hơi nóng. Chúng bật tắt chiếc đèn ấy để gọi nhau và tìm bạn.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Ông bà, bố mẹ mình nhiều người lớn lên với những tối hè đuổi đom đóm ngoài bờ ao. Trẻ thành phố bây giờ có khi chưa từng thấy. Hôm nay mình kể về chiếc đèn kỳ diệu này, để lần tới về quê, con biết mình đang ngắm điều gì.
Chiếc đèn trên bụng đom đóm làm bằng gì?
Đom đóm không phải là ruồi, cũng không phải là bướm. Chúng là một loại bọ cánh cứng, họ hàng xa của bọ rùa. Ở mấy đốt cuối bụng, đom đóm có một vùng đặc biệt gọi là cơ quan phát sáng, chính là chiếc đèn con thấy.
Trong chiếc đèn ấy có một chất mà các nhà khoa học gọi là luciferin, tên này bắt nguồn từ một chữ cổ có nghĩa là mang ánh sáng. Khi chất này gặp khí oxy trong không khí, cùng với một loại men giúp phản ứng xảy ra nhanh, nó toả ra ánh sáng.
Đom đóm có những ống thở nhỏ dẫn không khí tới chiếc đèn. Khi muốn bật đèn, đom đóm cho không khí vào nhiều hơn, khi muốn tắt thì hạn chế lại. Cách nó điều khiển nhanh và chính xác như vậy vẫn là chuyện các nhà khoa học còn đang nghiên cứu thêm.
Với con, bạn nói gọn: trong bụng đom đóm có hai chất, khi gặp không khí thì chúng sáng lên.
Vì sao ánh sáng đom đóm lại không nóng?
Hỏi con thử sờ bóng đèn sợi đốt cũ đã bật lâu, tất nhiên là chỉ hỏi chứ đừng sờ thật. Con sẽ biết nó nóng lắm. Ngọn nến cũng nóng. Phần lớn năng lượng của những thứ ấy biến thành hơi nóng, chỉ một phần nhỏ biến thành ánh sáng.
Đom đóm thì khác. Gần như toàn bộ năng lượng trong phản ứng của nó biến thành ánh sáng, rất ít thành hơi nóng. Người ta gọi đó là ánh sáng lạnh. Nhờ vậy đom đóm có thể sáng suốt đêm mà không tự làm mình bị bỏng.
Các nhà khoa học rất thích chiếc đèn này. Họ đã học cách dùng chính những chất phát sáng của đom đóm trong phòng thí nghiệm, ví dụ để biết một mẫu nước có vi khuẩn sống hay không. Chất ấy sáng lên khi gặp một thứ năng lượng mà tế bào sống nào cũng có.
Một con bọ nhỏ ngoài bờ ao hoá ra lại dạy con người một bài học lớn về ánh sáng.
Đom đóm nháy đèn để nói gì với nhau?
Mỗi loài đom đóm có một kiểu nháy riêng, giống như mỗi nhà có một tiếng gõ cửa riêng. Có loài nháy một cái dài, có loài nháy hai ba cái liền, có loài nháy theo nhịp chậm. Con đực vừa bay vừa nháy để tìm bạn, con cái đậu dưới lá đáp lại bằng kiểu nháy riêng của loài mình.
Nhờ vậy, giữa hàng trăm chấm sáng trong bóng tối, chúng vẫn nhận ra nhau. Nếu ánh đèn đáp lại không đúng kiểu, chúng biết đó không phải bạn của mình.
Ở một số vùng của Đông Nam Á, có những loài đom đóm đậu kín trên cây ven sông và nháy cùng một nhịp, cả cái cây sáng lên rồi tắt đi như một cây thông Noel khổng lồ. Đó là cảnh tượng khiến nhiều nhà khoa học đi rất xa để được xem.
Ấu trùng đom đóm, tức là đom đóm con chưa có cánh sống dưới đất, cũng phát sáng. Các nhà khoa học cho rằng ánh sáng của chúng như một lời cảnh báo cho kẻ săn mồi rằng chúng không ngon chút nào.
Vì sao bây giờ ít thấy đom đóm?
Nhiều người lớn kể rằng ngày nhỏ đom đóm bay đầy vườn, bây giờ về quê nhiều khi chẳng thấy con nào. Có mấy lý do các nhà khoa học hay nhắc tới.
Lý do đầu tiên là ánh đèn. Đèn đường, đèn nhà sáng suốt đêm làm đom đóm khó thấy tín hiệu của nhau, như mình cố nói chuyện thì thầm giữa tiếng loa. Lý do thứ hai là nơi sống của chúng bị thu hẹp: bờ ao, bụi cây, mương nước, bãi cỏ ẩm bị lấp, bị bê tông hoá.
Lý do thứ ba là thuốc trừ sâu. Ấu trùng đom đóm sống dưới đất ẩm và ăn ốc sên nhỏ, giun đất. Đất bị phun nhiều thuốc thì chúng khó sống sót.
Bạn nói với con rằng giữ lại một góc vườn tối, một bụi cây ẩm, ít phun thuốc, là đang giữ nhà cho đom đóm. Ở nhiều nơi trên thế giới, người ta đã bắt đầu tắt bớt đèn vào mùa đom đóm để chúng có cơ hội tìm nhau.
Ngắm đom đóm cùng con mà không làm hại chúng
Mùa đom đóm thường là những tháng nóng ẩm, sau những cơn mưa, vào lúc vừa chạng vạng. Bạn dắt con ra chỗ có bụi cây, bờ mương, ruộng lúa xa đèn. Tắt đèn pin, đứng yên chờ mắt quen bóng tối.
Thay vì bắt đom đóm bỏ vào lọ, bạn hướng dẫn con ngắm và đếm. Đom đóm bị nhốt trong lọ lâu thường yếu đi và có thể chết, vì chúng cần không khí ẩm và cần tự do tìm bạn. Nếu con muốn ngắm gần, có thể khum hai bàn tay thật nhẹ đón một con vài giây rồi mở tay thả ra.
Mang theo áo dài tay để tránh muỗi, đi dép kín ngón, và cẩn thận bờ ao, bờ mương trơn trượt trong bóng tối. Người lớn luôn đi bên cạnh.
Rồi về nhà, bạn hỏi con: nếu con là đom đóm, con sẽ nháy đèn theo kiểu nào để bạn bè nhận ra mình.
Câu hỏi thường gặp
Đom đóm có cắn người không?
Đom đóm trưởng thành không cắn người và không có nọc. Chúng hoàn toàn vô hại với con người. Tuy vậy vẫn nên dặn trẻ không bỏ côn trùng nào vào miệng.
Đom đóm ăn gì?
Ấu trùng đom đóm sống ở đất ẩm, ăn ốc sên nhỏ và các con vật mềm. Đom đóm trưởng thành sống ngắn, nhiều loài ăn rất ít hoặc chỉ uống mật hoa, sương. Thời gian chủ yếu của chúng là để tìm bạn.
Vì sao đom đóm sáng màu xanh vàng?
Màu ánh sáng phụ thuộc vào loài đom đóm và cấu tạo chất phát sáng của chúng, thường là vàng, xanh lá hoặc cam nhạt. Màu xanh vàng là màu mắt các loài côn trùng ban đêm nhìn thấy rõ, nên rất hợp để làm tín hiệu.
Ngoài đom đóm còn sinh vật nào phát sáng không?
Có nhiều, nhất là dưới biển sâu: một số loài cá, mực, sứa và những sinh vật phù du nhỏ li ti làm sóng biển sáng xanh ban đêm. Trên cạn có vài loại nấm phát sáng mờ trong rừng ẩm. Các nhà khoa học gọi chung là phát quang sinh học.
Có thể nuôi đom đóm ở nhà không?
Rất khó, vì đom đóm cần môi trường ẩm, nguồn thức ăn riêng cho ấu trùng và sống ngắn khi trưởng thành. Cách tốt nhất để có đom đóm là giữ một khu vườn ẩm, có bụi cây, ít đèn và ít thuốc trừ sâu.
