Cá thở bằng mang. Nước đi vào miệng cá, chảy qua những lá mang mỏng chứa đầy mạch máu nhỏ li ti, và khí oxy hoà tan trong nước thấm qua lá mang vào máu cá. Nước đã lấy hết phần oxy cần thiết thì thoát ra ngoài qua khe hở dưới nắp mang hai bên đầu.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Con nín thở dưới nước được vài giây là phải ngoi lên, vậy mà con cá cả đời ở dưới nước. Câu hỏi ấy đơn giản mà dẫn tới rất nhiều điều thú vị, từ bể cá nhà mình cho tới con cá lóc ngoài ruộng biết thở không khí.
Trong nước có không khí để thở không?
Câu trả lời là có, nhưng ít. Một phần khí oxy trong không khí hoà tan vào nước, giống như đường tan trong cốc nước, chỉ là mình không nhìn thấy. Sóng gió khuấy mặt nước, cây rong dưới nước quang hợp, đều đưa thêm oxy vào nước.
Lượng oxy trong một xô nước ít hơn rất nhiều so với trong một xô không khí cùng cỡ. Vì vậy cá phải có một bộ phận cực kỳ giỏi lọc oxy, và phải cho thật nhiều nước đi qua nó.
Con có thể làm một quan sát nhỏ: rót một cốc nước máy để yên qua đêm, sáng ra sẽ thấy những bọt khí li ti bám thành cốc. Đó là một phần khí vốn tan trong nước, nay tách ra. Nước nào cũng mang theo một ít khí.
Bạn nói với con: cá không thở nước, cá thở cái không khí tí hon trốn trong nước.
Mang cá làm việc như thế nào?
Nếu con quan sát một con cá trong bể, con sẽ thấy miệng nó mở ra khép vào đều đều, và hai cái nắp ở hai bên đầu cũng phập phồng theo. Cá không uống nước liên tục đâu, nó đang thở.
Khi cá há miệng, nước tràn vào. Khi cá khép miệng, nước bị đẩy qua mang và đi ra ở khe dưới nắp mang. Bên dưới nắp mang có những lá mang màu đỏ tươi, mỗi lá chia thành rất nhiều sợi mỏng như những chiếc lược, giúp nước chạm vào thật nhiều bề mặt.
Mang có màu đỏ vì đầy mạch máu nhỏ ngay sát bề mặt. Oxy trong nước thấm qua lớp da mang mỏng tang vào máu, còn khí thải từ trong máu thì thấm ngược ra nước. Máu chảy trong mang ngược chiều với dòng nước, giúp cá lấy được oxy hiệu quả hơn.
Lần tới khi đi chợ cùng mẹ, con có thể nhờ cô bán cá vạch nắp mang để xem. Mang đỏ tươi cũng là cách nhiều người chọn cá tươi.
Vì sao cá lên cạn thì chết dù xung quanh đầy không khí?
Câu hỏi này thật lạ: không khí có nhiều oxy hơn nước, vậy mà cá lên cạn lại không thở được. Lý do nằm ở chính những lá mang mỏng manh.
Ở dưới nước, nước nâng đỡ các sợi mang xoè ra như những dải lụa trong gió. Khi lên cạn, không còn nước nâng đỡ, các sợi mang mềm oặt dính bết vào nhau như mớ tóc ướt. Diện tích để lấy oxy co lại chỉ còn rất ít. Mang lại khô dần và tổn thương.
Con có thể hình dung bằng một cây cọ vẽ. Nhúng cọ vào nước, các sợi lông xoè ra. Nhấc cọ lên khỏi nước, các sợi lông chụm sát vào nhau thành một mũi nhọn.
Vì vậy, khi đi câu hay bắt cá cùng bố, nếu muốn thả cá về thì phải thả nhanh, tay ướt cầm nhẹ, và không để cá nằm lâu trên bờ.
Cá lóc, cá rô biết thở không khí
Ở ruộng đồng Việt Nam có những loài cá rất đặc biệt. Cá lóc, có nơi gọi là cá quả, và cá rô đồng có thêm một bộ phận thở phụ phía trên mang, cho phép chúng đớp không khí trên mặt nước. Nhờ vậy chúng sống được ở ao tù, ruộng cạn, nơi nước ít oxy.
Cá rô đồng nổi tiếng vì có thể trườn trên bờ ruộng ẩm một quãng ngắn sau cơn mưa. Nhiều người ở quê từng thấy cá rô bò qua bờ ruộng sau một trận mưa lớn. Nhưng chúng cũng chỉ chịu được khi trời ẩm, không thể sống lâu trên đất khô.
Ngược lại, cá voi và cá heo sống dưới biển nhưng không phải cá. Chúng là thú, thở bằng phổi như người, phải ngoi lên mặt nước lấy hơi qua cái lỗ trên đỉnh đầu.
Bạn có thể hỏi con một câu đố: con vật nào sống dưới nước mà phải ngoi lên thở, con vật nào sống dưới nước mà không cần ngoi lên.
Chăm bể cá cùng con và chuyện trời nóng cá ngoi đầu
Nước càng ấm thì càng giữ được ít oxy. Vì thế vào những ngày nắng nóng, cá trong ao, trong bể hay ngoi lên mặt nước đớp đớp. Đó là dấu hiệu nước đang thiếu oxy, chứ không phải cá đòi ăn.
Máy sục khí trong bể cá cảnh tạo bọt và khuấy mặt nước, giúp thêm oxy hoà vào nước. Cây thuỷ sinh dưới ánh sáng cũng nhả thêm oxy. Bể không nên thả quá nhiều cá, vì càng nhiều cá thì oxy càng hết nhanh.
Khi chăm bể cùng con, bạn dạy con vài điều: cho ăn ít, đủ để cá ăn hết trong vài phút, vì thức ăn thừa thối rữa làm nước bẩn và tiêu hao oxy. Không gõ vào kính bể. Không đặt bể nơi nắng chiếu trực tiếp. Rửa tay trước và sau khi cho tay vào bể.
Thay nước, lau bể và những việc dùng điện của máy lọc, máy sục thì người lớn làm. Trẻ có thể giúp đếm cá, ghi lại cá ăn gì, và báo cho bố mẹ khi thấy cá có vẻ lạ.
Câu hỏi thường gặp
Cá có ngủ không?
Cá có những lúc nghỉ ngơi, bơi chậm hoặc nằm yên ở một chỗ, thường vào ban đêm. Phần lớn cá không có mí mắt nên ngủ mà mắt vẫn mở. Một số loài cá biển còn tìm hang hay rúc vào cát để nghỉ.
Vì sao cá vàng trong bể hay mở miệng liên tục?
Cá mở miệng để cho nước đi qua mang, đó là cách nó thở. Nếu cá ngoi lên mặt nước đớp khí liên tục, có thể nước đang thiếu oxy, quá bẩn hoặc quá nóng, bạn nên kiểm tra máy sục, thay bớt nước theo đúng cách.
Cá có uống nước không?
Câu trả lời tuỳ loài. Cá biển sống trong nước mặn nên có uống nước và thải muối thừa qua mang. Cá nước ngọt gần như không cần uống, vì nước tự thấm vào cơ thể chúng, và chúng phải thải bớt nước ra ngoài.
Cá có cảm thấy đau không?
Đây là câu hỏi các nhà khoa học vẫn đang bàn, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy cá có phản ứng với những thứ gây tổn thương. Vì vậy cách tốt là đối xử nhẹ nhàng với cá, cầm bằng tay ướt và không để chúng nằm lâu trên cạn.
Vì sao cá ngoài biển không bị nước mặn làm chết?
Cá biển có mang và thận đặc biệt giúp thải muối thừa ra ngoài. Nếu đem cá biển thả vào nước ngọt hay ngược lại, phần lớn chúng không sống được. Chỉ một số loài như cá hồi mới có thể đi qua lại giữa sông và biển.
