Nổi da gà là khi những cơ cực nhỏ nằm ở chân mỗi sợi lông tơ cùng co lại, kéo sợi lông dựng đứng lên và làm phần da quanh nó gồ thành một nốt nhỏ. Ở những con thú lông dày, phản xạ này giúp giữ ấm hoặc làm con vật trông to hơn để doạ kẻ thù. Con người lông đã thưa mà vẫn còn giữ phản xạ ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Miền Nam gọi là nổi da gà, miền Bắc hay nói sởn gai ốc, đều là một chuyện. Con thường để ý nó khi vừa bước lên khỏi hồ bơi, khi nghe chuyện ma, hay khi có cơn gió lạnh đầu mùa. Hôm nay mình cùng con tìm hiểu vì sao.
Cái gì làm da nổi lên thành từng nốt?
Bạn cho con nhìn thật gần cánh tay mình. Trên da có những sợi lông tơ rất mảnh, mỗi sợi mọc ra từ một cái lỗ nhỏ gọi là nang lông. Ở chân mỗi sợi lông, dưới da, có một sợi cơ tí xíu, nhỏ đến mức chỉ nhìn được bằng kính hiển vi.
Bình thường, sợi cơ này thả lỏng và sợi lông nằm rạp xuống. Khi cơ thể ra lệnh, hàng nghìn sợi cơ tí hon ấy cùng co lại một lúc. Mỗi sợi kéo sợi lông của nó dựng đứng lên, đồng thời kéo phần da xung quanh gồ lên thành một nốt. Cả vùng da lấm tấm như da con gà đã vặt lông, nên mới gọi là da gà.
Con không thể ra lệnh cho nó. Không ai tự nổi da gà theo ý muốn được, hoặc rất ít người làm được. Đó là một phản xạ, cơ thể tự làm mà mình không cần nghĩ.
Bạn nói với con: trên tay con có hàng nghìn cái cơ bé xíu, bình thường ngủ yên, khi lạnh thì chúng cùng thức dậy kéo lông đứng lên.
Vì sao lạnh lại nổi da gà?
Hãy nghĩ tới một chú mèo hay chú chó lông dày vào mùa lạnh. Khi lông dựng lên, giữa các sợi lông có thêm nhiều khoảng trống chứa không khí. Lớp không khí ấy được thân nhiệt làm ấm và giữ lại sát người, như một chiếc áo phao tự nhiên.
Con người xưa kia có lông nhiều hơn, và phản xạ này giúp giữ ấm thật sự. Bây giờ lông trên người mình đã thưa và mảnh, dựng lên cũng không giữ được bao nhiêu hơi ấm. Nhưng cơ thể vẫn làm theo thói quen rất cũ ấy mỗi khi da gặp lạnh.
Vì thế khi con vừa bước ra khỏi hồ bơi, gió thổi qua làn da ướt, da nổi da gà ngay lập tức. Cùng lúc, con có thể run lên. Run là cách các cơ lớn co giãn liên tục để tạo ra hơi ấm, cái này thì có ích thật.
Lời khuyên nhỏ cho bố mẹ: thấy con nổi da gà và run khi đi bơi, nhanh tay quấn khăn, lau khô và cho con mặc áo ấm. Đó là cơ thể con đang báo lạnh.
Vì sao sợ hay xúc động cũng nổi da gà?
Khi nghe một câu chuyện rùng rợn, hay khi bất ngờ giật mình, nhiều người cũng nổi da gà. Lý do là khi cơ thể cảm thấy có điều gì đáng lo, nó tiết ra một chất truyền tin trong máu chuẩn bị cho mình chạy trốn hoặc đối mặt. Chất này cũng ra lệnh cho các cơ nhỏ ở chân lông co lại.
Ở loài vật, phản xạ này có ích rõ ràng. Con mèo khi gặp chó lạ sẽ xù lông, cong lưng, trông to gấp mấy lần bình thường. Con nhím dựng lông nhọn lên. Thân hình to ra là cách doạ kẻ thù để khỏi phải đánh nhau.
Thú vị hơn là nhiều người nổi da gà khi nghe một bản nhạc rất hay, xem một cảnh cảm động, hay cùng cả nhà hát một bài quen thuộc trong dịp đặc biệt. Không có gì đáng sợ cả, chỉ là cảm xúc mạnh. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu vì sao âm nhạc lại làm được điều này, và không phải ai cũng bị.
Bạn có thể hỏi con: bài hát nào làm con nổi da gà. Câu trả lời đôi khi cho bạn biết rất nhiều về con mình.
Thử quan sát nổi da gà cùng con
Một trò quan sát nhẹ nhàng: lấy một chiếc khăn thấm nước mát, đặt lên cẳng tay con vài giây rồi bỏ ra, quạt nhẹ. Rồi cùng con soi xem da có nổi lên không, lông tơ có dựng lên không. Có kính lúp thì càng vui.
Bạn nhớ dùng nước mát vừa phải, không dùng đá lạnh áp trực tiếp lâu lên da trẻ. Mục đích chỉ là để con thấy, không phải để con lạnh run.
Con có thể so sánh cánh tay mình với cánh tay bố, nơi lông dày hơn, để thấy lông dựng lên rõ ràng hơn. Rồi so với lòng bàn tay, nơi không có lông, để thấy lòng bàn tay không bao giờ nổi da gà.
Từ một trò nhỏ, con học được một ý lớn: cơ thể người mang theo những dấu vết của rất nhiều thế hệ tổ tiên, có những phản xạ nay không còn cần thiết nhưng vẫn ở lại như một kỷ niệm.
Nổi da gà có cần lo không?
Nổi da gà là chuyện hoàn toàn bình thường, xảy ra với mọi người, mọi lứa tuổi. Nó thường hết sau vài giây đến vài phút khi con ấm lên hoặc bình tĩnh lại.
Bạn không cần lo khi con nổi da gà lúc lạnh hay lúc nghe chuyện. Chỉ cần để ý nếu con hay run lạnh trong khi trời không lạnh, kèm sốt, mệt hay đau người. Đó có thể là cơ thể đang chống lại một cơn ốm, và bạn nên đo nhiệt độ, theo dõi và hỏi bác sĩ khi cần.
Có một tình trạng khác hay bị nhầm với nổi da gà, là da tay và đùi lúc nào cũng sần sần như vỏ cam, sờ ráp tay, không mất đi khi ấm lên. Đó không phải nổi da gà. Nếu thấy vậy, bạn hỏi bác sĩ da liễu để biết cách chăm sóc.
Còn với con, nổi da gà chỉ là một bí mật nhỏ của cơ thể mà giờ con đã hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là da gà?
Khi gà bị vặt lông, chỗ chân lông trên da gà gồ lên thành từng nốt nhỏ. Da người lúc lông dựng lên trông rất giống như vậy, nên người ta gọi là nổi da gà. Tiếng Anh cũng gọi bằng một chữ liên quan tới con ngỗng, cùng ý tưởng ấy.
Lòng bàn tay có nổi da gà không?
Không. Lòng bàn tay và lòng bàn chân không có lông, nên cũng không có những cơ nhỏ ở chân lông. Da gà chỉ xuất hiện ở những chỗ có lông tơ như cánh tay, đùi, gáy.
Có thể tự làm mình nổi da gà không?
Rất ít người có thể tự nổi da gà theo ý muốn, phần lớn chúng ta không làm được. Nhưng nghĩ về một kỷ niệm rất xúc động hay một cảm giác lạnh rõ rệt đôi khi cũng gợi ra được. Đó là vì phản xạ này gắn với cảm xúc.
Vì sao con mèo xù lông khi gặp chó?
Khi sợ hay muốn doạ đối thủ, cơ ở chân lông mèo co lại làm lông dựng lên, kèm lưng cong lên. Mèo trông to hơn hẳn, với hy vọng con chó sẽ chùn bước. Đó chính là phản xạ nổi da gà ở một con vật có bộ lông dày.
Run và nổi da gà khác nhau thế nào?
Nổi da gà là các cơ cực nhỏ ở chân lông co lại, chủ yếu làm lông dựng lên. Run là các cơ lớn trên người co giãn rất nhanh liên tục để tạo hơi ấm. Hai thứ hay đi cùng nhau khi lạnh, nhưng run mới là thứ thật sự làm cơ thể ấm lên.
