Mình bị nấc cụt khi tấm cơ hoành nằm dưới phổi bỗng giật mạnh mà mình không điều khiển được, kéo một hơi thở vào thật nhanh. Ngay lúc đó, chỗ dây thanh trong cổ họng đóng sập lại chặn hơi thở, và tiếng hức bật ra. Phần lớn các cơn nấc tự hết sau vài phút.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Nấc cụt làm trẻ vừa buồn cười vừa bực, nhất là khi đang ăn hay đang nói dở câu. Hôm nay mình kể cơ thể đang làm gì lúc nấc, vì sao có lúc nấc nhiều, và cách làm dịu nào an toàn cho con.
Cơ hoành là gì, nằm ở đâu?
Bạn bảo con đặt tay lên bụng, ngay dưới xương sườn, rồi hít một hơi thật sâu. Con sẽ thấy bụng phồng lên. Lý do là có một tấm cơ hình vòm nằm ngang dưới phổi, ngăn đôi lồng ngực với bụng. Đó là cơ hoành.
Mỗi lần mình hít vào, cơ hoành co lại và kéo xuống, làm lồng ngực rộng ra, không khí ùa vào phổi. Khi thở ra, cơ hoành thả lỏng và cong lên lại. Nó làm việc này cả ngày lẫn đêm, kể cả lúc con ngủ, mà con chẳng phải nhớ.
Bạn có thể ví cơ hoành như cái tấm bạt căng dưới cái bơm hơi. Bạt kéo xuống thì hút khí vào, bạt nhả ra thì đẩy khí ra.
Nấc cụt là khi cái tấm bạt ấy bỗng giật một cái, không theo nhịp bình thường.
Vì sao nấc lại kêu tiếng hức?
Khi cơ hoành giật, không khí bị kéo vào rất nhanh. Chỉ một phần nhỏ giây sau, hai dây thanh trong cổ họng, chỗ giúp mình phát ra tiếng nói, đóng sập lại. Luồng không khí đang lao vào bị chặn đứng đột ngột, và tiếng hức bật ra từ chính cú chặn ấy.
Bạn cho con đặt nhẹ tay lên cổ khi con đang nấc. Con sẽ cảm thấy một cú giật nhỏ ở cổ mỗi lần nấc, đồng thời bụng hơi thót lại. Đó là hai phần của một cơn nấc diễn ra cùng lúc.
Cơn giật này do một sợi dây thần kinh điều khiển cơ hoành bị kích thích. Mình không ra lệnh cho nó, nên mình cũng không thể ra lệnh cho nó dừng ngay. Đó là lý do nấc cụt có vẻ bướng bỉnh như vậy.
Với trẻ nhỏ, bạn chỉ cần nói: cái cơ giúp con thở bị giật mình một chút, nó sẽ bình tĩnh lại sớm thôi.
Vì sao có lúc dễ bị nấc?
Nấc hay đến sau khi ăn quá nhanh, ăn quá no, nuốt nhiều không khí lúc vừa ăn vừa cười nói, hay sau khi uống nước có ga. Dạ dày căng lên nằm ngay dưới cơ hoành và có thể làm nó bị kích thích.
Thay đổi nhiệt độ đột ngột, như vừa ăn món nóng xong uống ngay nước đá, cũng có thể làm nấc. Có khi con cười quá nhiều, hồi hộp, phấn khích cũng nấc. Và nhiều cơn nấc đến mà chẳng có lý do gì rõ ràng.
Em bé sơ sinh nấc rất thường xuyên, nhất là sau khi bú. Phần lớn trường hợp đó là bình thường và em bé không thấy khó chịu như người lớn tưởng. Nếu lo lắng, bố mẹ nên hỏi bác sĩ nhi về cách cho bé bú và cách vỗ ợ hơi.
Biết những điều này, bạn có thể nhắc con ăn chậm, nhai kỹ, đừng vừa chạy vừa ăn. Đó vừa là cách giảm nấc, vừa là thói quen ăn uống tốt.
Làm dịu cơn nấc thế nào cho an toàn?
Hầu hết cơn nấc tự hết trong vài phút, không cần làm gì cả. Nhiều mẹo dân gian truyền miệng, nhưng các nhà khoa học chưa có nhiều bằng chứng chắc chắn cho mẹo nào. Điều tốt là phần lớn các mẹo nhẹ nhàng đều vô hại.
Những cách nhẹ nhàng bạn có thể thử với con: uống từng ngụm nước nhỏ, chậm rãi. Thở chậm và sâu vài lần. Ngồi thẳng lưng, thả lỏng vai. Có người thấy hiệu quả khi nín thở một lúc ngắn, nhưng với trẻ nhỏ chỉ nên nín vài giây, không ép.
Có một mẹo nên tránh: doạ cho con giật mình để hết nấc. Doạ trẻ có thể làm con sợ hãi thật, khóc, có khi còn bị sặc nếu đang ăn uống. Cũng không nên vỗ mạnh vào lưng hay ép con uống thật nhiều nước một hơi.
Cách dịu dàng nhất đôi khi là đánh lạc hướng. Rủ con đếm số, kể chuyện, hay chơi một trò nhỏ. Trong lúc con quên đi, cơn nấc thường lặng lẽ biến mất.
Khi nào nấc cụt cần đi khám?
Nấc cụt vài phút, vài lần một tuần là chuyện bình thường ở trẻ. Bạn không cần lo.
Bạn nên đưa con đi khám khi cơn nấc kéo dài rất lâu không dứt, ví dụ suốt nhiều giờ liền, hoặc cứ trở lại liên tục nhiều ngày. Cũng nên đi khám nếu nấc kèm theo đau ngực, đau bụng, nôn ói, khó thở, khó nuốt, hay làm con không ăn không ngủ được.
Với em bé, nếu bé nấc kèm theo trớ sữa nhiều, quấy khóc, ưỡn người, hay chậm tăng cân, bạn nên hỏi bác sĩ nhi để được xem kỹ.
Nhà Bác Học chỉ kể chuyện cơ thể hoạt động thế nào. Còn trường hợp của từng em bé, chỉ có bác sĩ khám trực tiếp mới trả lời đúng được.
Câu hỏi thường gặp
Con vật có bị nấc cụt không?
Có, nhiều loài có vú như chó, mèo, ngựa cũng có thể bị nấc. Nếu nhà bạn nuôi chó con, đôi khi sẽ thấy nó giật nhẹ từng nhịp sau khi ăn vội. Đó cũng là cơ hoành của nó đang giật.
Vì sao em bé trong bụng mẹ cũng nấc?
Nhiều mẹ bầu cảm thấy những cú giật nhịp nhàng trong bụng, thường được cho là em bé đang nấc. Các nhà khoa học cho rằng đó có thể là lúc cơ hoành của bé đang tập hoạt động trước khi bé ra đời và tự thở. Đây là chuyện thường gặp.
Uống ngược cốc nước có làm hết nấc không?
Đây là một mẹo dân gian phổ biến, chưa có bằng chứng chắc chắn là hiệu quả. Với trẻ nhỏ, uống ngược cốc dễ bị sặc nước, nên không nên thử. Uống từng ngụm nhỏ theo cách bình thường an toàn hơn.
Nấc cụt có làm hại cơ thể không?
Những cơn nấc ngắn thông thường không gây hại gì, chỉ hơi khó chịu. Chỉ những cơn nấc kéo dài bất thường mới cần bác sĩ tìm nguyên nhân. Con không cần sợ mỗi khi nấc.
Vì sao nấc cụt lại có chữ cụt?
Chữ cụt gợi đúng cảm giác hơi thở bị chặn ngang, cụt lại giữa chừng bởi dây thanh đóng sập. Mỗi vùng miền có cách gọi khác nhau, nhưng ai nghe cũng hiểu ngay đó là tiếng hức không kìm được.
