Mình hay ngáp khi cơ thể sắp đổi trạng thái, như lúc buồn ngủ, lúc vừa thức dậy, hay khi đang ngồi chán chờ đợi. Còn ngáp để làm gì thì các nhà khoa học vẫn đang bàn, chưa ai dám nói chắc. Riêng chuyện ngáp lây thì có thật, thấy người khác ngáp, thậm chí chỉ nghe kể về ngáp, mình cũng dễ ngáp theo.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Nếu trong lúc nghe tập này bạn hoặc con ngáp một cái, đừng ngại, đó chính là bằng chứng sống cho điều mình sắp kể. Đây cũng là một tập hay để dạy con một điều quý: khoa học có những câu hỏi rất đời thường mà vẫn chưa ai trả lời xong.
Khi nào cơ thể mình hay ngáp?
Bạn hỏi con: hôm nay con ngáp lúc nào. Trẻ thường nhớ ra ngay, lúc tối xem hoạt hình, lúc sáng mới mở mắt, lúc ngồi trong lớp nghe giảng mãi một chuyện. Đó đúng là những lúc người ta ngáp nhiều nhất.
Một cái ngáp có ba nhịp. Miệng há thật rộng, hít vào một hơi sâu và dài. Rồi cơ hàm, cơ mặt căng lên một chút, mắt có khi chảy nước. Cuối cùng là thở ra, cơ thể như được duỗi ra một chút. Nhiều người ngáp kèm vươn vai.
Ngáp xuất hiện từ rất sớm. Các bác sĩ siêu âm đã thấy em bé trong bụng mẹ cũng ngáp. Mèo ngáp, chó ngáp, cá cũng có những động tác há miệng rất giống ngáp. Vì nó có mặt ở nhiều loài như thế, các nhà khoa học tin rằng nó phải có một ích lợi nào đó.
Chỉ có điều, ích lợi ấy là gì thì chưa rõ. Đây là chỗ thú vị nhất của câu hỏi này.
Ngáp để làm gì, các nhà khoa học đang nghĩ gì?
Một lời giải thích rất phổ biến là ngáp vì thiếu oxy. Nghe hợp lý, nhưng khi các nhà nghiên cứu cho người ta thở không khí có thêm oxy, họ vẫn ngáp nhiều như thường. Nên bây giờ ý này không còn được tin là lý do chính nữa.
Một ý khác cho rằng ngáp giúp làm mát bộ não một chút. Hơi thở sâu và dòng máu chảy qua vùng mặt khi há miệng có thể đưa hơi mát lên đầu. Có vài thí nghiệm ủng hộ ý này, nhưng vẫn còn tranh luận.
Lại có ý cho rằng ngáp như một cái công tắc, giúp cơ thể chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác, từ ngủ sang thức hay từ thức sang ngủ, kéo căng các cơ cho tỉnh táo hơn một chút.
Bạn nói với con một cách thật thà: có mấy ý như vậy, các nhà khoa học vẫn đang thử nghiệm để xem ý nào đúng, hay mỗi ý đúng một phần. Con thấy đấy, kể cả chuyện ngáp cũng còn chỗ cho các nhà bác học tương lai.
Vì sao ngáp lại lây sang người khác?
Ngáp lây là chuyện ai cũng từng gặp. Một người trong phòng ngáp, rồi người thứ hai, người thứ ba. Có khi chỉ đọc chữ ngáp, nghe tiếng ngáp, hay nghĩ về ngáp cũng làm mình ngáp.
Các nhà khoa học thấy rằng mình dễ ngáp lây hơn khi người ngáp là người thân quen, như bố mẹ, anh chị em, bạn thân. Nhiều người cho rằng ngáp lây có liên quan tới khả năng cảm nhận và đồng điệu với người khác, giống như khi thấy ai cười mình cũng muốn cười.
Một chi tiết bạn có thể để ý ở nhà: trẻ rất nhỏ thường ít bị lây ngáp. Nhiều nghiên cứu thấy khả năng ngáp lây rõ dần lên khi trẻ lớn hơn, vào khoảng tuổi mẫu giáo trở đi, đúng lúc trẻ bắt đầu hiểu cảm xúc của người khác rõ hơn.
Nhưng điều này không có nghĩa trẻ không ngáp lây là trẻ kém đồng cảm. Mỗi người mỗi khác, có người lớn rất tình cảm mà ít khi ngáp lây. Đây chỉ là một xu hướng chung, không phải phép đo con mình.
Trò chơi thử ngáp lây cả nhà
Tối nay, khi cả nhà ngồi cùng nhau, bạn thử một trò nhỏ. Bạn giả vờ ngáp một cái thật to, thật dài, rồi lặng lẽ để ý xem ai ngáp theo, và sau bao lâu. Đừng báo trước, vì báo trước thì mọi người cố nhịn.
Lần sau, đổi người ngáp trước. Để con là người ngáp, xem bố mẹ có lây không. Rồi thử với chú mèo, chú chó trong nhà nếu có. Một số nghiên cứu cho rằng chó có thể ngáp theo người nó thân, nhưng chuyện này vẫn còn bàn.
Con có thể ghi lại kết quả bằng cách vẽ mỗi người một khuôn mặt, ai ngáp theo thì vẽ miệng tròn. Sau vài tối, nhìn tờ giấy, con đã làm một cuộc khảo sát nho nhỏ đúng kiểu nhà khoa học.
Điều quan trọng không phải là kết quả, mà là con thấy một câu hỏi nghe buồn cười cũng có thể được thử nghiệm và ghi chép đàng hoàng.
Ngáp nhiều có sao không, khi nào nên để ý?
Ngáp là chuyện bình thường của mọi người. Trẻ ngáp nhiều vào buổi tối thường chỉ là cơ thể đang báo đến giờ ngủ. Đây là lúc tốt để tắt bớt đèn, cất màn hình, và chuẩn bị đi ngủ.
Nếu con ngáp liên tục cả ngày, kèm theo mệt mỏi, khó tập trung, có thể con đang ngủ chưa đủ. Bạn để ý xem giờ con đi ngủ, giấc ngủ có hay bị thức giấc không, con có ngáy to hay thở khó lúc ngủ không.
Nếu thấy con mệt kéo dài, ngủ không sâu, hay có điều gì khác lạ, bạn nên đưa con đi khám để bác sĩ xem. Nhà Bác Học chỉ kể cơ chế, còn chuyện sức khoẻ của từng em bé thì bác sĩ là người trả lời đúng nhất.
Và một phép lịch sự nhỏ đáng dạy con: khi ngáp thì lấy tay che miệng. Không phải vì ngáp xấu, mà vì đó là cách mình tôn trọng người đang nói chuyện với mình.
Câu hỏi thường gặp
Ngáp có phải là dấu hiệu chán không?
Không hẳn. Người ta ngáp cả khi chán, khi buồn ngủ, khi vừa thức dậy, thậm chí trước những lúc hồi hộp như trước khi thi đấu. Vì vậy khi con ngáp lúc mình đang nói, đừng vội nghĩ con không thích nghe.
Vì sao ngáp lại chảy nước mắt?
Khi ngáp, các cơ quanh mặt và mắt co lại mạnh, ép nhẹ vào chỗ chứa nước mắt cạnh mắt. Một ít nước mắt bị đẩy ra ngoài. Đây là chuyện bình thường, không phải con đang buồn.
Có thể nhịn ngáp được không?
Có thể kìm bớt, như mím môi hay nghiến nhẹ răng, nhưng rất khó nhịn hẳn khi cơn ngáp đã đến. Nhiều người thấy càng cố nhịn thì càng muốn ngáp. Không cần bắt con nhịn, chỉ cần che miệng là đủ lịch sự.
Con vật nào cũng ngáp à?
Rất nhiều loài có xương sống có động tác giống ngáp, như mèo, chó, khỉ, sư tử, chim và cả cá. Vì ngáp có mặt ở nhiều loài như vậy, các nhà khoa học cho rằng nó xuất hiện từ rất lâu trong quá trình tiến hoá. Còn ngáp lây thì chỉ thấy rõ ở một số ít loài.
Đọc về ngáp có làm mình ngáp không?
Rất nhiều người ngáp khi đọc hay nghe nói về ngáp. Điều này cho thấy ngáp lây không chỉ do nhìn thấy, mà cả do não nghĩ tới nó. Nếu bạn vừa ngáp trong lúc nghe tập này, bạn vừa tự làm thí nghiệm rồi đấy.
