Lá cây màu xanh vì trong lá có một chất tên là diệp lục. Diệp lục hút rất mạnh ánh sáng màu đỏ và màu xanh dương để cây dùng làm thức ăn, còn ánh sáng màu xanh lá thì nó hút ít và hắt trở ra nhiều. Phần ánh sáng xanh lá ấy đi vào mắt mình, nên mình thấy lá màu xanh.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Câu hỏi vì sao lá xanh nghe giản dị mà dẫn tới một điều kỳ diệu: mỗi chiếc lá là một nhà bếp nhỏ nấu ăn bằng ánh nắng. Hôm nay mình kể cho con nghe, và cùng làm một thí nghiệm chậm rãi kéo dài một tuần.
Ánh nắng có nhiều màu trốn bên trong
Trước khi nói về lá, bạn kể với con một bí mật của ánh nắng. Ánh nắng trông trắng, nhưng thật ra là nhiều màu trộn lại. Khi nắng chiếu qua giọt nước sau mưa hay qua mặt một chiếc đĩa nhạc cũ, nó tách ra thành dải màu như cầu vồng: đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím.
Khi ánh nắng chiếu lên một đồ vật, đồ vật ấy giữ lại một số màu và hắt trả lại những màu khác. Màu mình thấy chính là màu bị hắt lại. Quả cà chua giữ lại gần hết các màu, chỉ hắt lại màu đỏ, nên mình thấy nó đỏ.
Chiếc lá cũng vậy. Nó giữ lại nhiều màu đỏ và màu xanh dương, hắt trả lại nhiều màu xanh lá. Nên trong mắt mình, lá xanh mướt.
Bạn nói với con: màu của một vật là màu mà nó không muốn giữ lại.
Diệp lục là gì và nó làm việc gì?
Nếu soi một chiếc lá dưới kính hiển vi, con sẽ thấy rất nhiều ô nhỏ gọi là tế bào. Bên trong mỗi tế bào có những hạt màu xanh bé tí, đó là nơi chứa diệp lục. Có thể hình dung mỗi hạt như một tấm pin mặt trời tí hon.
Diệp lục bắt lấy năng lượng của ánh nắng. Cây dùng năng lượng ấy để biến nước hút từ rễ và khí cácbôníc lấy từ không khí thành đường, thứ thức ăn nuôi cả cái cây. Trong lúc làm việc này, lá nhả ra khí oxy, chính là thứ con người và loài vật cần để thở.
Các nhà khoa học gọi việc này là quang hợp. Quang nghĩa là ánh sáng, hợp nghĩa là ghép lại. Cây dùng ánh sáng để ghép những thứ đơn giản thành thức ăn.
Với trẻ nhỏ, bạn chỉ cần nói: lá cây là cái bếp, ánh nắng là lửa, nước và không khí là nguyên liệu, và món ăn cây nấu ra là đường.
Thí nghiệm một tuần: chậu cây trong chỗ tối
Bạn chọn hai chậu cây nhỏ giống nhau, cây giá, cây cỏ lúa mì hay rau mầm đều được. Một chậu để ở bậu cửa sổ có nắng, một chậu cất trong tủ hay trong hộp giấy kín sáng. Mỗi ngày tưới cả hai như nhau.
Sau vài ngày đến một tuần, mở tủ ra, con sẽ thấy cây trong bóng tối có lá nhạt màu, vàng úa, thân dài vống lên, mềm oặt. Cây ngoài nắng thì xanh, chắc. Hai mẹ con chụp ảnh hay vẽ lại để so.
Vì sao vậy. Không có ánh sáng, cây không làm thêm diệp lục, lá nhạt dần. Thân dài vống lên là vì cây đang cố vươn đi tìm ánh sáng. Hỏi con xem con nghĩ cây đang muốn nói gì.
Đem chậu cây vàng ra lại chỗ sáng, sau vài ngày lá mới thường xanh trở lại. Thí nghiệm này không cần hoá chất, không nguy hiểm gì, chỉ cần kiên nhẫn, mà kiên nhẫn chờ xem chính là một kỹ năng của nhà khoa học.
Có phải lá nào cũng màu xanh?
Con sẽ hỏi ngay: thế lá tía tô màu tím thì sao, lá cây huyết dụ đỏ thì sao. Câu hỏi rất hay. Những chiếc lá ấy vẫn có diệp lục và vẫn làm thức ăn được. Chỉ là trong lá có thêm một chất màu khác, màu đỏ tím, nhiều đến mức che bớt màu xanh.
Chất màu đỏ tím ấy cũng có trong bắp cải tím, vỏ cà tím, nhiều loại quả mọng. Người ta cho rằng ở nhiều cây, nó giúp che chắn lá khỏi nắng quá gắt, như một chiếc ô.
Còn lá non của nhiều loài cây nhiệt đới, như cây xoài, khi mới nhú lại có màu đỏ hồng hay nâu tím, lớn lên mới chuyển xanh. Con có thể tìm một cây xoài đang ra đợt lá non để xem.
Bạn có thể cùng con đi một vòng quanh khu phố, thi xem ai tìm được nhiều màu lá khác nhau nhất. Con sẽ ngạc nhiên vì màu xanh lá có tới bao nhiêu sắc độ.
Vì sao lá cây quan trọng với chính con?
Mỗi miếng cơm con ăn đến từ cây lúa, mà cây lúa lớn lên nhờ lá làm thức ăn từ ánh nắng. Miếng thịt gà cũng thế, vì con gà ăn thóc, ăn rau. Lần theo bữa ăn nào, cuối cùng cũng gặp một chiếc lá xanh.
Không khí con thở cũng vậy. Một phần rất lớn khí oxy trên Trái Đất đến từ thực vật trên cạn và những sinh vật nhỏ li ti làm quang hợp ngoài biển.
Đây là lúc bạn dạy con một thói quen tốt: không bứt lá cây cho vui, không bẻ cành non, tưới chậu cây trong nhà. Mỗi chiếc lá là một nhà bếp đang làm việc.
Và một câu để hai mẹ con nghĩ tiếp: nếu con người cũng có diệp lục trên da, mình có phải ăn cơm nữa không.
Câu hỏi thường gặp
Ban đêm cây có quang hợp không?
Không, quang hợp cần ánh sáng, nên ban đêm cây ngừng làm đường. Nhưng cây vẫn thở cả ngày lẫn đêm, tức là dùng một ít oxy để đốt đường lấy sức sống. Lượng oxy cây dùng ban đêm rất nhỏ so với lượng nó nhả ra ban ngày.
Vì sao rau để lâu trong tủ lạnh bị vàng?
Khi rau bị hái ra khỏi cây và để lâu, diệp lục dần bị phân huỷ và không được làm mới, màu vàng sẵn có bên trong lộ ra. Rau vàng cũng là rau đã mất bớt độ tươi. Bảo quản rau đúng cách giúp rau xanh lâu hơn.
Có cây nào không có lá xanh mà vẫn sống không?
Có một số ít cây sống bằng cách hút chất dinh dưỡng từ cây khác hoặc từ nấm trong đất, nên không cần diệp lục, thân lá có màu trắng, vàng hay đỏ. Ví dụ như dây tơ hồng vàng quấn trên các bụi cây. Chúng rất hiếm so với cây xanh.
Vì sao mặt trên của lá thường xanh đậm hơn mặt dưới?
Mặt trên của lá hướng về phía nắng nên tập trung nhiều tế bào chứa diệp lục xếp sát nhau. Mặt dưới có nhiều lỗ khí nhỏ để trao đổi không khí và nước, các tế bào xếp thưa hơn. Vì thế mặt dưới thường nhạt màu hơn.
Trẻ mấy tuổi thì nên nói về quang hợp?
Trẻ ba bốn tuổi đã hiểu được ý cây cần nắng và nước để lớn. Ý lá cây làm thức ăn từ ánh nắng hợp với trẻ từ năm sáu tuổi. Chữ quang hợp có thể để dành khi con đi học tiểu học và tự hỏi thêm.
