Cây không biết đi, nhưng hạt giống của cây thì có rất nhiều cách để đi xa: bay theo gió nhờ những túm lông nhẹ, bám vào lông thú hay quần áo người đi ngang, trôi trên dòng nước, đi nhờ trong bụng chim muông, hay tự bật tung ra khi quả chín. Mỗi loại cây có một mẹo riêng để con của mình tìm được đất mới.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Có lần nào đi dạo về, bạn thấy ống quần con đầy những hạt cỏ may găm chi chít chưa. Đó chính là một cái cây vừa nhờ con chở hạt giống đi xa. Hôm nay mình kể những cách du lịch tài tình của hạt giống.
Vì sao hạt giống phải đi xa?
Bạn hỏi con một câu: nếu tất cả hạt rơi ngay dưới gốc cây mẹ thì chuyện gì xảy ra. Con sẽ hình dung ra một đám cây con chen chúc dưới bóng cây mẹ to lớn, thiếu nắng, thiếu nước, tranh nhau từng chút đất.
Đi xa giúp cây con có chỗ thoáng để lớn, và giúp loài cây lan ra những vùng đất mới. Có hạt rơi vào chỗ đất tốt, có hạt rơi vào chỗ khô cằn. Cây thường làm ra rất nhiều hạt, để dù phần lớn không mọc được, vẫn có một số tìm được nơi thích hợp.
Vì không đi được, cây phải nhờ những thứ biết di chuyển: gió, nước, con vật và cả con người. Mỗi loại hạt được thiết kế theo một kiểu khác nhau để đi nhờ.
Bạn nói với con: hạt giống là những người lữ hành nhỏ bé, mỗi bạn có một chiếc xe riêng.
Đi nhờ gió: những chiếc dù bông
Cuối mùa khô, ở nhiều vùng quê, quả gòn chín nứt ra, bông trắng bay lả tả như tuyết. Mỗi túm bông mang theo một hạt nhỏ màu đen. Bông nhẹ, xốp, gió thổi nhẹ là bay đi rất xa. Cây gạo nở hoa đỏ rực đầu xuân rồi cũng tung bông như vậy.
Ở các thành phố miền Bắc có cây hoa sữa. Quả của nó là những dải dài, khi chín nứt ra để lộ những hạt nhỏ có túm lông mềm ở hai đầu, bay theo gió.
Có những hạt lại có cánh, như hạt cây sao, cây dầu ở công viên miền Nam. Khi rơi, chúng xoay tít như chong chóng tre, rơi chậm hơn, nhờ vậy gió có thêm thời gian đẩy chúng ra xa gốc.
Con có thể nhặt một hạt có cánh, đứng trên ghế an toàn có bố mẹ giữ, thả xuống và xem nó quay. Rồi thả một hòn sỏi cùng lúc để so. Con sẽ thấy chiếc cánh làm hạt rơi chậm hẳn.
Đi nhờ người và thú: những chiếc móc tí hon
Cỏ may mọc đầy bãi cỏ ven đường. Hạt của nó có mũi nhọn và những răng nhỏ hướng ngược, đâm vào vải là bám chặt. Con chó chạy qua bãi cỏ cũng mang về cả bộ lông đầy hạt. Người và thú chở chúng đi một quãng, rồi phủi xuống ở nơi khác.
Quả ké có rất nhiều gai móc câu, bám dính vào lông thú. Có một câu chuyện nổi tiếng được kể lại nhiều: một kỹ sư người Thuỵ Sĩ đi dạo về, thấy quần áo và lông chó đầy những quả có móc như vậy, soi kỹ dưới kính rồi nảy ra ý làm loại khoá dán mà ngày nay con thấy trên giày, trên cặp sách.
Lần tới đi chơi về thấy quần đầy cỏ may, bạn đừng chỉ phủi đi. Cùng con nhặt một hạt, soi bằng kính lúp nếu có, đếm xem có bao nhiêu răng móc. Con sẽ hiểu vì sao nó bám chặt thế.
Bạn nhớ dặn con không chơi trong bãi cỏ cao rậm, vì có thể có côn trùng, rắn, và mũi nhọn của cỏ may có thể đâm vào da.
Đi nhờ nước và nhờ chim
Quả dừa là một chiếc thuyền. Lớp xơ dày bên ngoài nhẹ và chứa không khí, giúp quả nổi trên nước. Quả dừa rơi xuống biển có thể trôi rất lâu, dạt vào một bãi cát xa xôi rồi nảy mầm. Đó là một lý do người ta thấy dừa mọc dọc bờ biển nhiều nơi nhiệt đới.
Chim muông là những người chở hạt giỏi nhất. Chim ăn quả chín ngọt, hạt cứng đi qua bụng chim mà không bị tiêu hoá, rồi rơi xuống theo phân chim ở một nơi rất xa. Quả ngọt chính là món quà cây tặng chim để nhờ việc này.
Vì thế con hay thấy những cây đa, cây si con mọc trên mái ngói đình chùa, trên tường rêu, trên những chỗ không ai trồng. Chim đã ăn quả đa rồi gửi hạt lên đó.
Có những con vật còn chôn hạt để dành, như sóc, chuột, rồi quên mất. Những hạt bị bỏ quên ấy mọc thành cây.
Hạt tự bật tung và trò đi săn hạt giống
Có những cây không nhờ ai cả, tự bắn hạt đi. Cây bóng nước, loài hoa hay trồng trong chậu, có quả nhỏ khi chín mà chạm nhẹ vào là vỏ cuộn lại bật tung, hạt văng ra xung quanh. Trẻ con rất thích trò này. Một số cây họ đậu khi quả khô cũng nứt vỏ xoắn lại, bắn hạt đi.
Giờ là trò chơi đi săn hạt giống. Bạn và con mang theo một hộp nhỏ có ngăn, đi dạo công viên hay vườn nhà. Mỗi khi tìm được một loại hạt, con đoán xem nó đi xa bằng cách nào: bay, bám, trôi, nhờ chim, hay tự bật.
Về nhà, xếp hạt theo năm nhóm. Có hạt khó đoán, cứ để vào nhóm chưa biết, rồi cùng nhau tìm hiểu thêm. Không biết cũng là một kết quả đáng ghi.
Lưu ý chỉ nhặt hạt đã rụng, không cho hạt lạ vào miệng vì có loại độc, và rửa tay khi về. Với trẻ rất nhỏ, để hạt trong hộp kín, vì hạt nhỏ có thể gây hóc.
Câu hỏi thường gặp
Hạt giống bay theo gió đi được bao xa?
Tuỳ loại hạt và sức gió, có hạt chỉ rơi cách gốc vài bước chân, có hạt nhẹ có lông bay được rất xa khi gặp gió mạnh. Các nhà khoa học đo đường bay của hạt để hiểu cây lan ra như thế nào. Phần lớn hạt vẫn rơi khá gần cây mẹ.
Vì sao quả chín thường có màu đỏ, vàng, tím?
Màu sặc sỡ giúp chim và thú dễ nhìn thấy quả chín giữa tán lá xanh. Khi quả còn xanh, hạt chưa sẵn sàng, quả thường chát hay chua để con vật đừng ăn sớm. Chín rồi thì quả ngọt và đổi màu như một lời mời.
Hạt giống ngủ được bao lâu?
Nhiều loại hạt có thể nằm im trong đất khá lâu, chờ đủ nước, đủ ấm mới nảy mầm. Có loại chỉ giữ được sức sống trong một mùa, có loại giữ được rất nhiều năm. Đó là lý do đất trống để lâu bỗng mọc lên nhiều loài cỏ lạ.
Con người có giúp hạt giống đi xa không?
Có, và rất nhiều. Người mang hạt giống cây trồng đi khắp thế giới để trồng lúa, ngô, rau, cây ăn quả. Người cũng vô tình mang theo hạt cỏ dại trên giày dép, xe cộ. Vì vậy nhiều nơi kiểm tra kỹ hạt giống khi mang qua biên giới.
Làm sao cho trẻ gieo hạt dễ thành công nhất?
Hạt đậu xanh, đậu đen, hạt bí hay hạt hướng dương to, dễ cầm và nảy mầm nhanh, rất hợp với trẻ. Gieo trên bông ẩm hoặc đất tơi, để chỗ ấm và có ánh sáng, giữ ẩm nhưng không ngập nước. Vài ngày là con thấy mầm.
