Lá cây chuyển vàng rồi rụng vì khi trời trở lạnh hay mùa khô tới, nhiều loài cây ngừng nuôi lá để giữ nước và sức cho thân rễ. Cây rút chất diệp lục màu xanh trong lá về, để lộ ra màu vàng cam vốn đã nằm sẵn bên dưới, có loài còn tạo thêm màu đỏ, rồi tự làm đứt cuống để chiếc lá nhẹ nhàng rơi xuống.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Ở phố cũ miền Bắc, mùa đông những hàng bàng chuyển đỏ rực. Ở Tây Nguyên, mùa khô cả cánh rừng trút lá. Hôm nay mình kể vì sao cây làm thế, và rủ con làm một bộ sưu tập lá thật đẹp.
Màu vàng đã trốn sẵn trong lá từ lâu
Điều đầu tiên làm trẻ ngạc nhiên là màu vàng không phải do lá mới tô lên. Trong chiếc lá xanh, ngay từ đầu đã có những chất màu vàng và cam, giống như màu của củ cà rốt, quả bí đỏ. Chỉ là diệp lục màu xanh nhiều hơn hẳn, nên che mất chúng.
Khi cây chuẩn bị bỏ lá, nó ngừng làm diệp lục mới và phân huỷ diệp lục cũ. Màu xanh nhạt dần như nước rửa trôi lớp sơn ngoài, và màu vàng cam bên dưới lộ ra.
Bạn có thể ví như một bức tường được sơn xanh đè lên lớp vàng. Theo năm tháng lớp xanh bong đi, lớp vàng bên dưới hiện lên.
Nói gọn với con: lá không đổi sang màu vàng, lá chỉ thôi mặc áo xanh.
Còn màu đỏ của lá bàng từ đâu ra?
Màu đỏ thì khác. Ở một số loài cây, khi lá sắp rụng, cây còn tạo thêm một chất màu đỏ tím mới trong lá. Chất này là họ hàng với màu tím trong bắp cải tím, trong vỏ quả nho.
Cây bàng là ví dụ quen thuộc của trẻ em Việt Nam. Ở Hà Nội và nhiều tỉnh miền Bắc, mùa đông lạnh, lá bàng chuyển dần từ xanh sang vàng, cam, rồi đỏ thẫm trước khi rụng. Cuối mùa, cây trơ cành, rồi mùa xuân lại bật chồi non xanh mởn.
Vì sao cây tốn công tạo thêm màu đỏ khi lá sắp bỏ đi thì các nhà khoa học vẫn đang bàn. Một ý cho rằng màu đỏ như tấm chắn nắng, giúp lá có thêm thời gian để cây rút hết chất bổ về trước khi rụng. Ý này có bằng chứng ủng hộ nhưng chưa ngã ngũ.
Ở miền Nam nắng ấm quanh năm, cây bàng thường thay lá theo đợt, không đỏ rực đồng loạt như phố cũ miền Bắc. Đó là một khác biệt vùng miền thú vị con có thể quan sát khi đi chơi xa.
Vì sao cây lại bỏ lá đi?
Lá là nơi làm thức ăn, nhưng cũng là nơi cây mất nhiều nước nhất, vì nước bốc hơi qua những lỗ nhỏ trên lá. Khi trời lạnh, rễ hút nước chậm. Khi mùa khô, đất cạn nước. Giữ lá lúc ấy giống như mở vòi nước khi bể sắp cạn.
Vì thế nhiều loài cây chọn cách bỏ lá để nghỉ ngơi qua mùa khó khăn. Trước khi rụng, cây rút những chất bổ quý trong lá về thân, về rễ để dành. Rồi ở chỗ cuống lá nối với cành, cây tạo ra một lớp tế bào mỏng như đường cắt sẵn. Gió thổi nhẹ là lá rời ra.
Ở Tây Nguyên có những cánh rừng mà người ta gọi là rừng khộp. Mùa khô, cây trong rừng trút lá, cả khu rừng chuyển màu nâu vàng. Mùa mưa về, rừng lại xanh trở lại. Đó là cách cây cối ở đó vượt qua những tháng khô hạn.
Còn những cây xanh quanh năm như cây vú sữa, cây mít thì cũng rụng lá, chỉ là rụng lai rai từng chiếc lá già và mọc lá mới liên tục, nên mình không thấy cây trơ cành bao giờ.
Lá rụng rồi đi đâu?
Lá rụng không phải là rác. Nằm trên mặt đất, lá được những con giun, con bọ nhỏ, nấm và vi khuẩn ăn dần, phân huỷ thành đất mùn tơi xốp. Đất mùn lại nuôi rễ cây. Chiếc lá đi một vòng rồi trở về với chính cái cây.
Nhiều người làm vườn gom lá khô ủ thành phân bón cho rau. Con có thể cùng bố mẹ gom lá vào một góc vườn, phủ lên gốc cây, rồi vài tháng sau bới ra xem lá đã biến thành gì.
Đốt lá thì tạo ra khói bụi, vừa hại đường thở của người, vừa phí một nguồn phân quý. Nếu sống ở chung cư, con có thể nhặt lá đẹp về làm tranh, phần còn lại để cô công nhân vệ sinh gom đi.
Bạn có thể hỏi con: nếu không có ai ăn lá rụng, rừng sẽ ra sao sau một trăm năm. Con sẽ hình dung ra một núi lá cao ngất, và hiểu vì sao những sinh vật nhỏ bé dưới đất lại quan trọng đến thế.
Làm bộ sưu tập lá cùng con
Mùa lá rụng là mùa tuyệt vời để làm nhà sưu tầm. Bạn cùng con nhặt những chiếc lá còn nguyên, nhiều màu, nhiều hình dáng: lá bàng to bản, lá sấu nhỏ, lá phượng li ti, lá bằng lăng.
Về nhà, kẹp lá giữa hai tờ giấy báo cũ rồi chèn dưới vài cuốn sách nặng chừng một tuần để lá phẳng và khô. Sau đó con dán lên giấy, ghi ngày nhặt và nơi nhặt. Con chưa biết viết thì vẽ một biểu tượng nhỏ, bố mẹ viết giúp.
Con có thể xếp lá theo màu từ xanh tới đỏ, để thấy chiếc lá đã đổi màu dần dần chứ không một lúc. Hay xếp theo hình dáng, theo kích thước. Mỗi cách xếp là một cách nhìn khác nhau.
Vài lưu ý nhỏ: không bẻ lá trên cây mà chỉ nhặt lá đã rụng, rửa tay sau khi nhặt, tránh nhặt ở mép đường nhiều xe, và tránh những cây có nhựa gây ngứa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có cây rụng lá vào mùa đông, có cây vào mùa khô?
Cây rụng lá để vượt qua mùa thiếu nước hoặc lạnh. Ở xứ lạnh, mùa đông là lúc khó khăn nhất. Ở vùng nhiệt đới như nhiều nơi nước mình, mùa khô mới là lúc thiếu nước nên cây trút lá vào mùa khô.
Lá rụng có làm cây chết không?
Không. Rụng lá là việc cây chủ động làm để nghỉ ngơi và tiết kiệm sức. Chồi non cho lá mới đã nằm sẵn trên cành, được bọc kín chờ tới khi thời tiết thuận lợi. Đến mùa, cây lại ra lá xanh mới.
Vì sao lá bàng ở thành phố đỏ không đều nhau?
Mỗi cây đứng ở một chỗ khác nhau, nhận nắng, gió, nước khác nhau, nên đổi màu nhanh chậm khác nhau. Cây nhiều nắng và trời hanh lạnh thường đỏ đẹp hơn. Ngay trên một cây, lá phía nắng cũng có thể đỏ trước lá phía khuất.
Có cây nào giữ lá xanh suốt mùa đông lạnh không?
Có, những cây lá kim như thông có lá nhỏ, dày, phủ sáp, mất ít nước nên giữ được lá qua mùa lạnh. Ở Đà Lạt con có thể thấy những rừng thông xanh quanh năm. Chúng vẫn thay lá già, chỉ là thay dần dần.
Lá vàng rụng còn làm thức ăn cho cây được không?
Lá đã vàng gần như không còn làm thức ăn được vì diệp lục đã bị phân huỷ. Nhưng khi rơi xuống và mục ra, lá thành mùn nuôi đất. Nên theo một cách khác, lá vẫn giúp cây.
