Cây xấu hổ cụp lá vì ở gốc mỗi lá và mỗi cuống có những cái khớp nhỏ chứa đầy tế bào căng nước. Khi mình chạm vào, cây truyền đi một tín hiệu rất nhanh, các tế bào ở khớp xả nước ra ngoài và xẹp xuống, mất chỗ chống đỡ, thế là lá gập lại và cành rủ xuống, như cánh cửa khép vào.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Có lẽ không đứa trẻ nào đi qua một khóm cây xấu hổ ven đường mà không đưa tay chạm thử. Có nơi gọi là cây trinh nữ, cây mắc cỡ. Hôm nay mình kể bí mật của cái cây biết cử động này, và cách xem nó mà không làm nó mệt.
Cây không có cơ bắp, sao cử động được?
Con biết người và con vật cử động nhờ cơ bắp. Cây thì không có cơ bắp. Vậy mà lá cây xấu hổ gập lại chỉ trong vài giây. Bí mật nằm ở nước.
Bạn cho con thổi một quả bóng bay rồi buộc lại. Quả bóng căng tròn, ấn vào thấy cứng. Xì bớt hơi, nó mềm oặt. Tế bào thực vật cũng giống như những quả bóng nhỏ, có điều thay vì hơi thì chúng được bơm căng bằng nước.
Ở gốc lá cây xấu hổ có một chỗ phình nhỏ, giống cái bản lề. Ở đó có rất nhiều tế bào căng nước giữ cho lá xoè ra. Khi bị chạm, những tế bào ở một phía của bản lề nhanh chóng để nước chảy ra ngoài, xẹp xuống như bóng xì hơi. Bản lề mất chỗ đỡ ở phía đó, lá gập lại.
Bạn nói với con: cây xấu hổ cử động bằng nước, giống như bóng bay căng lên và xì xuống.
Tín hiệu chạy trong cây nhanh thế nào?
Nếu con chạm nhẹ vào một lá chét ở đầu cành, có khi chỉ đôi lá đó khép lại. Chạm mạnh hơn, hay lay cả cành, thì từng cặp lá lần lượt khép theo dây chuyền, rồi cả cuống lá rủ xuống.
Điều đó cho thấy cây đã truyền tin từ chỗ bị chạm đi khắp nơi. Các nhà khoa học đo được rằng cây xấu hổ truyền đi những tín hiệu điện rất nhỏ, kèm theo những chất truyền tin chạy trong thân. Tất nhiên không phải điện như ổ cắm trong nhà, mà là những thay đổi cực nhỏ trong tế bào.
Tín hiệu trong cây chậm hơn nhiều so với tín hiệu thần kinh của người, nhưng với một cái cây thì đó là nhanh đáng kinh ngạc.
Con có thể thử quan sát: chạm vào một lá thật nhẹ, đếm xem bao nhiêu cặp lá khép theo. Rồi lần sau, ở một cành khác, chạm mạnh hơn một chút, đếm lại. Đó là một thí nghiệm đúng nghĩa.
Vì sao cây xấu hổ lại cụp lá?
Câu hỏi khó hơn là cây làm vậy để làm gì. Các nhà khoa học có vài giả thuyết. Một ý cho rằng khi lá khép lại và cành rủ xuống đột ngột, những con sâu, con bọ đang bò trên lá có thể bị rơi ra hoặc giật mình bỏ đi.
Một ý khác cho rằng lá cụp lại trông héo úa, nhỏ đi, lộ ra những gai nhọn trên thân, khiến con vật ăn cỏ thấy ít hấp dẫn hơn. Con để ý sẽ thấy thân cây xấu hổ có gai thật.
Có thể cả hai ý đều đúng một phần. Đây vẫn là chuyện các nhà khoa học đang tìm hiểu, nên bạn cứ nói thật với con là chưa ai chắc chắn.
Cây xấu hổ còn khép lá vào ban đêm và mở ra khi trời sáng, kể cả khi không ai chạm vào. Đó là một nhịp sinh hoạt hằng ngày mà nhiều cây khác, như cây me, cây keo, cũng có.
Bao lâu lá mới mở lại và vì sao không nên chạm mãi?
Sau khi khép, lá cây xấu hổ thường mở lại sau một lúc, thường là vài phút, có khi lâu hơn tuỳ cây và tuỳ thời tiết. Muốn mở ra, cây phải bơm nước trở lại vào những tế bào ở bản lề, việc này cần tốn sức.
Mỗi lần khép lá, cây cũng tạm ngừng hứng nắng ở những chiếc lá đó, tức là bớt đi thời gian làm thức ăn. Nếu bị chạm liên tục cả ngày, cây sẽ mệt và yếu đi.
Vì vậy bạn dạy con một luật dễ thương: mỗi lần đi qua chỉ chạm một hai lá, rồi chờ xem nó mở lại. Như chào một người bạn nhút nhát, chào nhẹ thôi rồi để bạn ấy yên.
Con cũng có thể bấm giờ bằng cách đếm chậm từ một tới khi lá mở ra hết. Mỗi ngày đếm một lần, ghi lại, xem có ngày nào nhanh, ngày nào chậm không. Trời nắng ấm và trời mưa lạnh có thể cho kết quả khác nhau.
Quan sát cây xấu hổ an toàn
Cây xấu hổ mọc nhiều ven đường đất, bờ ruộng, bãi đất trống. Thân cây có những gai nhỏ cong, đủ để làm xước tay trẻ. Dạy con chạm bằng một ngón tay vào lá, không nắm cả khóm cây, không giẫm chân trần vào.
Không cho con cho lá, hoa hay hạt cây xấu hổ vào miệng. Rửa tay sau khi chơi ngoài bãi cỏ. Kiểm tra quanh khóm cây trước khi cho con ngồi xổm xuống, vì cỏ rậm có thể có kiến lửa hay côn trùng đốt.
Nếu muốn trồng một chậu ở nhà, bạn có thể xin cây con hay gieo hạt, để chậu ở chỗ nhiều nắng. Một chậu cây xấu hổ trên bậu cửa là người bạn tuyệt vời cho trẻ thích quan sát.
Và một câu hỏi để con nghĩ: nếu cây biết khép lá khi bị chạm, thì cây còn cảm nhận được những gì khác nữa, như ánh sáng, nước hay trọng lực.
Câu hỏi thường gặp
Cây xấu hổ có thật sự xấu hổ không?
Không, cây không có cảm xúc như người. Cái tên xấu hổ, mắc cỡ hay trinh nữ chỉ là cách ông bà ví von vì lá khép lại như người e thẹn che mặt. Còn về khoa học, đó là phản ứng của tế bào với sự va chạm.
Hoa cây xấu hổ trông thế nào?
Hoa cây xấu hổ là những quả cầu nhỏ màu hồng tím, xù như cục bông, gồm rất nhiều sợi nhỏ. Sau khi hoa tàn, cây ra những quả dẹt nhỏ có lông gai, bám vào quần áo người đi qua.
Ngoài cây xấu hổ, cây nào cũng cử động nhanh được?
Cây bắt ruồi có hai lá khép lại như cái bẫy khi côn trùng chạm vào lông cảm giác bên trong. Còn phần lớn cây khác cử động rất chậm, như hoa nở, lá xoay theo nắng, phải quay phim tua nhanh mới thấy rõ.
Tưới nước có làm cây xấu hổ cụp lá không?
Giọt nước rơi mạnh lên lá có thể làm lá khép lại giống như bị chạm. Gió mạnh, mưa to cũng làm cây cụp lá. Đó là lý do sau cơn mưa, khóm cây xấu hổ thường cụp hết rồi mới mở dần.
Cây xấu hổ có độc không?
Không nên cho trẻ ăn hay ngậm bất kỳ phần nào của cây xấu hổ, cũng như mọi cây dại khác. Người ta cũng ghi nhận cây này có thể gây hại cho một số vật nuôi nếu ăn nhiều. Nếu trẻ lỡ ăn phải và có biểu hiện lạ, hãy hỏi bác sĩ ngay.
