Con bò nhai suốt ngày vì nó là loài nhai lại. Khi ăn, bò nuốt vội cỏ xuống một túi dạ dày rất lớn. Lúc nằm nghỉ, nó ợ từng nắm cỏ đã ngâm mềm ấy lên miệng để nhai lại thật kỹ, rồi nuốt xuống lần nữa. Nhai kỹ như thế giúp đám vi sinh vật tí hon trong bụng bò phân giải được loại cỏ cứng mà người không thể tiêu hoá.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Về quê, con thấy con bò nằm dưới bóng tre, mắt lim dim mà miệng cứ nhai đều đều, dù trước mặt chẳng có gì. Câu hỏi bò đang nhai cái gì hoá ra dẫn tới một trong những bộ máy tiêu hoá thú vị nhất của thế giới loài vật.
Bò đang nhai cái gì khi chẳng có cỏ trong miệng?
Bò ăn cỏ theo hai bước. Bước một, khi đứng ngoài bãi, bò dùng lưỡi cuốn cỏ, giật đứt, nhai qua loa vài cái rồi nuốt luôn. Nó ăn nhanh để lấp đầy bụng, giống như mình gom vội đồ vào giỏ.
Bước hai diễn ra sau đó, khi bò nằm nghỉ ở chỗ mát. Từng nắm cỏ trong bụng được đẩy ngược lên miệng. Người ta gọi nắm cỏ ấy là miếng nhai lại. Bò nhai nó rất lâu, rất kỹ, rồi nuốt xuống, rồi lại ợ lên nắm khác.
Nếu con nhìn kỹ cổ con bò lúc nó đang nằm nhai, có khi con sẽ thấy một cục nhỏ chạy từ dưới cổ lên miệng. Đó chính là miếng cỏ đang được đưa lên.
Vậy là bò không nhai không khí. Nó đang làm phần việc thứ hai của bữa ăn, phần việc chậm rãi nhưng quan trọng nhất.
Dạ dày bò có bốn ngăn
Bụng người có một cái dạ dày. Bụng bò có bốn ngăn nối với nhau. Ngăn đầu tiên to nhất, gọi là dạ cỏ, giống như một cái thùng lên men khổng lồ. Ngăn thứ hai có thành bên trong lồi lõm như tổ ong nên gọi là dạ tổ ong.
Ngăn thứ ba có rất nhiều nếp gấp mỏng như những trang sách, nên gọi là dạ lá sách, giúp ép bớt nước. Ngăn thứ tư gọi là dạ múi khế, đây mới là ngăn giống dạ dày của người, nơi có dịch vị để tiêu hoá tiếp.
Cỏ đi vào dạ cỏ và dạ tổ ong trước, được ngâm và trộn, rồi bị ợ lên nhai lại nhiều lần. Khi đã nhuyễn, nó mới đi qua dạ lá sách và dạ múi khế, rồi xuống ruột.
Bạn nói với con rằng bụng bò như một nhà máy có bốn phòng, mỗi phòng làm một việc riêng.
Những người bạn tí hon trong bụng bò
Cỏ, rơm, lá tre chứa một chất rất dai gọi là chất xơ, mà dạ dày con người không thể phân giải. Con ăn rau thì chất xơ đi qua bụng gần như nguyên vẹn. Bò cũng không tự mình phân giải được chất này.
Bí mật là trong dạ cỏ của bò có vô số vi sinh vật, những sinh vật nhỏ đến mức không thấy được bằng mắt thường. Chúng sống, ăn cỏ, và phân giải chất xơ thành những chất bò hấp thụ được để lấy năng lượng. Bò cho chúng một ngôi nhà ấm và đồ ăn liên tục, còn chúng giúp bò lấy được sức từ cỏ.
Nhai kỹ giúp cỏ vụn nhỏ ra, giống như mình xé nhỏ giấy để dễ đốt hay dễ ngâm. Cỏ càng nhỏ, đám vi sinh vật càng dễ làm việc. Bò tiết ra rất nhiều nước bọt khi nhai, nước bọt cũng giúp giữ cho thùng lên men trong bụng không bị quá chua.
Câu chuyện này dạy con một ý rất đẹp: con bò to khoẻ được là nhờ những người bạn bé xíu trong bụng nó. Hai bên giúp đỡ nhau để cùng sống.
Những con vật nào cũng nhai lại?
Con trâu ngoài đồng cũng nhai lại giống hệt con bò. Con dê, con cừu, con hươu, con nai cũng vậy. Hỏi con: mấy con vật ấy có điểm gì chung. Con sẽ thấy chúng đều ăn cỏ lá và đều có móng guốc chẻ đôi.
Một chi tiết vui để con quan sát: bò không có răng cửa ở hàm trên. Thay vào đó là một tấm lợi cứng. Bò dùng lưỡi quấn cỏ, kẹp giữa răng cửa hàm dưới và tấm lợi cứng ấy rồi giật đứt. Răng hàm phía trong thì to bè, chuyên để nghiền.
Con ngựa cũng ăn cỏ nhưng không nhai lại. Ngựa có cách khác, phần lớn việc phân giải cỏ diễn ra ở ruột. Mỗi loài có một cách riêng để sống được bằng cỏ.
Lần tới về quê, con có thể làm một nhà quan sát: đếm xem một con bò nhai bao nhiêu cái cho mỗi miếng cỏ trước khi nuốt xuống.
Cho con đi xem trâu bò an toàn
Trâu bò nhìn hiền lành nhưng to và khoẻ hơn trẻ con rất nhiều. Bạn dặn con đứng ở phía trước hoặc bên cạnh cách xa một khoảng, nơi con vật thấy được mình. Không đứng sau lưng trâu bò vì chúng có thể đá khi bị giật mình.
Không chạy, không la hét gần trâu bò, không ném đồ vào chúng, và không tới gần con nghé, con bê đang bú mẹ, vì bò mẹ có thể trở nên dữ để bảo vệ con.
Nếu muốn cho con vuốt ve hay cho ăn, hãy hỏi người chăn và chỉ làm khi họ đồng ý, có họ đứng cạnh. Sau đó nhớ rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi ăn uống.
Và một lời dặn cho những bạn nhỏ ở quê: không chơi đùa trên đường trâu bò đi về chuồng lúc chiều, vì đàn đông có thể xô đẩy.
Câu hỏi thường gặp
Bò nhai lại bao lâu mỗi ngày?
Bò dành nhiều giờ mỗi ngày để nhai lại, thường là khi nằm nghỉ và cả ban đêm. Thời gian cụ thể khác nhau tuỳ con bò và tuỳ loại thức ăn. Cỏ càng cứng nhiều xơ thì bò càng phải nhai lâu.
Bò có bốn cái dạ dày phải không?
Nói chính xác hơn là dạ dày bò có bốn ngăn nối liền nhau, mỗi ngăn làm một việc. Ba ngăn đầu giúp ngâm, lên men và ép nước, còn ngăn thứ tư mới giống dạ dày của người. Nhiều người nói gọn là bò có bốn dạ dày.
Vì sao bò ăn cỏ mà vẫn to khoẻ?
Nhờ vi sinh vật trong dạ cỏ phân giải chất xơ thành chất bổ dưỡng, và chính những vi sinh vật ấy sau đó cũng được tiêu hoá, cung cấp thêm đạm cho bò. Bò lại ăn một lượng cỏ rất lớn mỗi ngày. Nhờ vậy chỉ ăn cỏ mà bò vẫn to khoẻ.
Người có nhai lại được không?
Không, dạ dày người chỉ có một ngăn và không có vi sinh vật phân giải cỏ như bò. Đó là lý do mình không ăn cỏ được. Mình nhai kỹ thức ăn ngay từ đầu, không ợ lên nhai lại.
Con trâu và con bò khác nhau thế nào?
Cả hai đều là loài nhai lại, có dạ dày bốn ngăn. Trâu thường to hơn, da đen xám, sừng cong rộng và rất thích ngâm mình trong nước bùn để mát. Bò thường có lông vàng, nâu hay đen trắng và ít đắm nước hơn.
