Nước leo lên ngọn cây nhờ những ống dẫn nhỏ li ti chạy suốt từ rễ, qua thân, lên tới từng chiếc lá. Ở lá, nước liên tục bốc hơi qua những lỗ rất nhỏ, kéo cột nước phía sau đi lên. Vì các hạt nước bám chặt vào nhau như mắt xích của một sợi dây, cả cột nước được kéo lên từ dưới rễ tới tận ngọn cây.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Con tưới cây dưới gốc, vậy mà vài giờ sau lá trên cao đã tươi lên. Cây không có tim, không có máy bơm, nước đi lên bằng cách nào. Hôm nay mình trả lời câu ấy, kèm một thí nghiệm đổi màu rất đẹp làm với cọng cần tây hay bông hoa trắng.
Trong thân cây có những ống hút
Bạn đưa cho con một cái ống hút và cốc nước. Con hút một hơi, nước chạy lên theo ống. Trong thân cây có hàng nghìn ống như vậy, chỉ là nhỏ hơn rất nhiều, nhỏ như sợi tóc hoặc nhỏ hơn nữa, xếp sát nhau thành bó.
Những ống này bắt đầu từ những sợi rễ con li ti dưới đất, nơi nước được hút vào, chạy dọc thân và cành, rồi toả ra trong gân lá. Nếu con cầm một chiếc lá giơ lên trước nắng, những đường gân con thấy chính là những con đường dẫn nước.
Cây cũng có một loại ống khác, đưa đường và thức ăn do lá làm ra đi xuống nuôi thân và rễ. Như vậy trong cây có hai chiều giao thông, nước đi lên và thức ăn đi xuống.
Nhưng ống hút cần có người hút ở đầu trên. Vậy ai hút nước lên cây.
Lá cây chính là người hút
Dưới mặt lá có rất nhiều lỗ nhỏ, nhỏ đến mức phải dùng kính hiển vi mới thấy. Qua những lỗ ấy, nước trong lá bốc hơi ra ngoài không khí, nhất là khi trời nắng và có gió. Người ta gọi đó là thoát hơi nước.
Mỗi khi một chút nước bay đi khỏi lá, nó kéo theo chút nước ngay phía sau. Chút nước ấy lại kéo chút nước sau nó, cứ thế nối dài xuống tận rễ. Các hạt nước bám vào nhau rất chặt, giống như một đoàn tàu, toa đầu chạy là kéo cả đoàn đi theo.
Thêm vào đó, nước còn có xu hướng bám vào thành ống và tự leo lên một chút trong những ống thật hẹp. Con có thể thấy điều này khi nhúng mép khăn giấy vào nước, nước tự bò lên tờ giấy. Nhưng phần sức kéo lớn nhất vẫn đến từ lá.
Nhờ cách này, những cây cao nhất thế giới, cao hơn cả toà nhà ba mươi tầng, vẫn đưa được nước lên tận ngọn. Cây không tốn sức bơm, vì chính ánh nắng làm nước bốc hơi đã kéo nước lên giúp cây.
Thí nghiệm cọng cần tây hay bông hoa trắng đổi màu
Bạn chuẩn bị vài cọng cần tây còn lá hoặc vài bông hoa màu trắng như cúc trắng, vài cái cốc, nước và phẩm màu thực phẩm loại dùng làm bánh. Pha mỗi cốc một màu đậm, như đỏ, xanh, vàng.
Người lớn cắt chéo phần gốc cọng cần tây hay cuống hoa cho mới, rồi để con cắm vào cốc. Đặt cốc ở chỗ sáng và thoáng. Sau vài giờ, con bắt đầu thấy mép lá cần tây hay cánh hoa trắng ửng màu. Để qua đêm, màu càng rõ.
Hôm sau, người lớn cắt ngang cọng cần tây. Con sẽ thấy những chấm màu nhỏ xếp thành vòng trên mặt cắt. Đó chính là đầu của những ống dẫn nước, giờ đã ngấm màu.
Lưu ý an toàn: chỉ dùng phẩm màu thực phẩm, không dùng mực hay màu vẽ. Dao kéo để người lớn cầm. Xong thí nghiệm, cần tây đã ngấm màu thì không nên ăn, đổ nước màu đi và rửa tay.
Thí nghiệm túi nilon: xem lá đổ mồ hôi
Để con tận mắt thấy lá thoát hơi nước, bạn lấy một túi nilon trong, sạch, chụp lên một cành lá của cây trong vườn hay chậu cây đặt ngoài nắng, buộc nhẹ miệng túi quanh cành.
Sau vài giờ nắng, mặt trong túi sẽ mờ hơi nước, rồi đọng thành những giọt nhỏ. Đó là nước cây đã hút từ đất, đi lên qua thân và thoát ra khỏi lá. Hỏi con: nước này đến từ đâu.
Con có thể làm hai túi, một túi ở cành ngoài nắng, một túi ở cành trong bóng râm, rồi so xem túi nào có nhiều nước hơn. Thường thì cành ngoài nắng thoát hơi nước nhanh hơn.
Nhớ tháo túi ra sau thí nghiệm để lá không bị hấp nóng. Và nhắc con một luật an toàn rất quan trọng: túi nilon không bao giờ được trùm lên đầu hay mặt người.
Vì sao cây héo khi thiếu nước và tươi lại khi được tưới?
Khi đất khô, rễ không hút đủ nước, nhưng lá vẫn tiếp tục thoát hơi nước. Các tế bào trong lá mất nước, xẹp xuống như bóng bay xì hơi, và lá rũ xuống. Đó là cây héo.
Tưới nước vào gốc, nước theo ống dẫn đi lên, các tế bào căng trở lại, lá dựng lên. Nếu chưa héo quá lâu, chỉ sau ít giờ con đã thấy cây tươi tỉnh.
Buổi trưa nắng gắt, nhiều cây tự khép bớt những lỗ nhỏ trên lá để giữ nước, nên có lúc lá hơi rũ dù đất còn ẩm. Chiều mát chúng lại tươi lên. Không phải cứ thấy lá rũ buổi trưa là phải tưới ngay.
Bạn có thể giao cho con một chậu cây nhỏ để chăm. Mỗi sáng con sờ đất xem khô hay ẩm, quan sát lá, rồi quyết định có tưới không. Đó là cách con học khoa học từ chính bàn tay mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nên tưới cây vào sáng sớm hoặc chiều mát?
Sáng sớm và chiều mát nắng nhẹ, nước ít bị bốc hơi ngay trên mặt đất nên rễ có thời gian hút. Buổi trưa nắng gắt, nhiều nước bay hơi trước khi kịp ngấm. Tuy vậy cây đang héo thì nên tưới ngay, không cần đợi.
Cây có uống nước bằng lá không?
Phần lớn nước cây hút qua rễ. Lá có thể thấm một chút nước khi bị mưa hay sương phủ, nhưng không nhiều. Vì vậy tưới vào gốc vẫn là cách đúng nhất.
Cây to một ngày dùng bao nhiêu nước?
Lượng nước cây dùng khác nhau rất nhiều tuỳ loài, tuỳ kích thước và thời tiết. Một cây to trong ngày nắng nóng có thể đưa rất nhiều nước từ đất lên không khí. Đó cũng là lý do đứng dưới tán cây to thấy mát hơn hẳn.
Vì sao cắt cành hoa nên cắt chéo và cắt dưới nước?
Cắt chéo giúp mặt cắt rộng hơn, ống dẫn nước không bị ép sát đáy bình. Cắt dưới nước giúp tránh bọt khí lọt vào ống dẫn, làm tắc đường nước lên hoa. Nhờ vậy hoa cắm bình tươi lâu hơn.
Rễ cây hút nước bằng cách nào?
Rễ có rất nhiều lông hút nhỏ li ti, làm tăng diện tích chạm vào đất ẩm. Nước thấm từ đất vào rễ rồi đi vào các ống dẫn. Khi bứng cây nhớ giữ bầu đất, vì những lông hút này rất dễ đứt.
