Khi trời có giông, nghe được tiếng sấm nghĩa là mình đã ở đủ gần để có thể bị sét đánh, nên trẻ cần vào ngay trong một ngôi nhà chắc chắn hoặc một chiếc ô tô đóng kín cửa. Tránh xa cây cao đứng một mình, bãi đất trống, ao hồ, bãi biển, và chờ một lúc lâu sau tiếng sấm cuối cùng mới ra ngoài trở lại.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Tập này hơi khác những tập khác, vì nó vừa là khoa học vừa là bài học giữ an toàn. Mình sẽ kể cho con sấm sét là gì bằng giọng nhẹ nhàng, để con hiểu mà không sợ, và để những quy tắc an toàn trở thành thói quen tự nhiên của cả nhà.
Sét là gì, kể cho con không sợ
Bạn bắt đầu bằng một điều con có thể đã gặp: mùa khô, cởi áo len thấy lách tách, chạm tay nắm cửa bị giật nhẹ một cái. Đó là điện nhỏ tích lại trên người rồi phóng ra. Sét giống như vậy, nhưng to hơn vô cùng.
Trong đám mây giông cao lớn, những hạt băng và giọt nước bị gió cuốn lên xuống, va vào nhau liên tục. Những va chạm ấy làm điện tích dồn lại, phần trên mây một kiểu, phần dưới mây một kiểu. Khi dồn quá nhiều, điện phóng xuống thành một tia sáng chói, có khi giữa các đám mây, có khi từ mây xuống đất. Đó là sét.
Tia sét nóng đến mức làm không khí quanh nó nở ra đột ngột, tạo nên một tiếng nổ lớn lan đi. Đó là sấm. Vì ánh sáng đi nhanh hơn âm thanh rất nhiều, mình thấy chớp trước rồi mới nghe sấm.
Với trẻ nhỏ, bạn chỉ cần nói: trên mây có điện, điện phóng xuống thành tia chớp, và tiếng sấm là tiếng không khí bị tia chớp làm giật mình.
Chỗ nào an toàn khi có giông?
Chỗ an toàn nhất là bên trong một ngôi nhà kiên cố, có tường, có mái, có hệ thống điện nước đầy đủ. Nếu đang trên đường, một chiếc ô tô có mui kim loại đóng kín cửa kính cũng là chỗ trú khá an toàn, chỉ cần không chạm vào phần kim loại bên trong.
Những chỗ không an toàn: đứng dưới một cái cây cao đứng một mình giữa đồng hay giữa sân, vì sét hay đánh vào chỗ cao nhất. Bãi đất trống, sân bóng, cánh đồng, bãi biển, nơi người là vật cao nhất. Đang bơi hay ở gần ao hồ, sông suối. Những chòi nhỏ, lều tạm, nhà chờ không chắc chắn cũng không bảo vệ được.
Đi xe máy, xe đạp giữa đường trống khi trời giông cũng nguy hiểm. Nếu có thể, bố mẹ nên dừng lại vào trú trong một toà nhà kiên cố gần nhất.
Quy tắc dễ nhớ cho con: nghe sấm là vào nhà. Không chờ mưa to mới vào, vì sét có thể đánh từ khá xa đám mây, cả khi chỗ mình chưa mưa.
Ở trong nhà rồi thì cần tránh gì?
Vào nhà rồi là an toàn hơn rất nhiều, nhưng vẫn có vài việc nên tránh trong lúc giông. Không tắm vòi sen, không rửa bát, không ngâm mình trong bồn, vì sét đánh vào nhà có thể truyền theo đường ống nước.
Không dùng điện thoại bàn có dây, và không chạm vào những đồ điện đang cắm sạc. Trẻ có thể chơi đồ chơi, đọc sách, nghe kể chuyện, những việc không cần ổ cắm.
Tránh đứng sát cửa sổ, cửa kính, hiên nhà để xem chớp. Ngồi vào giữa phòng là tốt nhất. Ở nhà có cột thu lôi đúng chuẩn thì càng an toàn, việc lắp đặt này là của người có chuyên môn.
Sau tiếng sấm cuối cùng, nhiều hướng dẫn an toàn khuyên chờ khoảng nửa giờ rồi mới ra ngoài, vì đám mây đi qua vẫn có thể phóng sét về phía sau nó.
Nếu bị kẹt ngoài trời trống thì làm sao?
Đây là tình huống cần tránh từ đầu bằng cách theo dõi trời. Nhưng nếu lỡ bị kẹt giữa cánh đồng hay bãi trống mà không có chỗ trú nào, bạn dạy con vài điều cho lúc bất đắc dĩ.
Rời khỏi chỗ cao nhất, tránh xa cây đứng một mình, cột điện, hàng rào kim loại, mặt nước. Không nằm xuống đất. Ngồi xổm thấp người, hai chân khép sát, cúi đầu, hai tay bịt tai. Nếu đi nhiều người thì đứng cách xa nhau một chút, đừng tụm lại.
Cần nói thật với con: cách ngồi xổm này chỉ giảm bớt nguy cơ, không phải chỗ trú an toàn. Điều đúng nhất vẫn là chạy vào nhà hoặc xe sớm nhất có thể.
Nếu có người bị sét đánh, người đó không giữ điện trên người, chạm vào để cứu không bị giật. Gọi cấp cứu ngay, và người lớn biết sơ cứu thì bắt đầu sơ cứu trong khi chờ.
Trấn an trẻ sợ tiếng sấm
Nhiều trẻ sợ sấm, giật mình, khóc, chui vào lòng bố mẹ. Đó là phản ứng rất bình thường với một âm thanh to và bất ngờ. Đừng chê con nhát, cũng đừng doạ thêm.
Bạn ôm con, nói chậm rãi rằng nhà mình đang an toàn, sấm chỉ là tiếng động, nó không vào nhà được. Rồi cùng con làm một trò nhỏ: thấy chớp thì bắt đầu đếm chậm, nghe sấm thì dừng. Số đếm càng lớn thì cơn giông càng ở xa. Đếm giúp con chuyển từ sợ sang tò mò.
Bạn cũng có thể kể cho con rằng giông mang mưa tưới cây, và tiếng sấm còn giúp mình biết để vào nhà kịp. Khi con hiểu, nỗi sợ thường nhỏ đi.
Nếu con quá sợ, bật nhạc nhẹ, đọc truyện, cho con ôm gấu bông. Qua nhiều lần được che chở, con sẽ dần bình tĩnh hơn với những cơn giông.
Câu hỏi thường gặp
Sét có đánh hai lần vào cùng một chỗ không?
Có, sét hoàn toàn có thể đánh nhiều lần vào cùng một chỗ, nhất là những vật cao như toà nhà cao tầng, tháp, cột thu lôi. Câu nói sét không đánh hai lần một chỗ là không đúng. Vì vậy chỗ từng bị sét đánh không phải chỗ trú an toàn.
Đứng dưới ô có bị sét đánh không?
Cầm ô giữa bãi trống khi trời giông làm mình cao hơn và có thể có phần kim loại, nên không an toàn. Ô chỉ che mưa chứ không che sét. Khi nghe sấm, việc cần làm là vào nhà chứ không phải bung ô.
Trẻ đi học về gặp giông thì làm gì?
Bố mẹ nên dặn con nếu đang ở trường mà trời giông thì ở lại trong lớp chờ, đừng cố về. Nếu đang trên đường, vào trú trong một cửa hàng hay toà nhà kiên cố gần nhất. Hãy thống nhất trước với con chỗ chờ và cách liên lạc.
Vì sao ở miền quê dễ bị sét đánh hơn?
Ở nông thôn có nhiều cánh đồng rộng, người làm việc ngoài trời nhiều, ít nhà cao tầng có cột thu lôi xung quanh. Người đứng giữa đồng trở thành vật cao nhất. Vì vậy mùa giông ở quê cần theo dõi trời kỹ và vào trú sớm.
Cột thu lôi hoạt động thế nào?
Cột thu lôi là một thanh kim loại đặt ở chỗ cao nhất của ngôi nhà, nối bằng dây dẫn xuống đất. Khi sét đánh vào, nó dẫn dòng điện xuống đất theo đường an toàn thay vì đi qua tường, mái. Việc lắp đặt phải do người có chuyên môn làm và kiểm tra định kỳ.
