Trời mưa khi những giọt nước li ti trong đám mây va vào nhau và nhập lại, giọt nhỏ thành giọt vừa, giọt vừa thành giọt to. Khi giọt nước đủ nặng, luồng không khí bốc lên không còn đỡ nổi, thế là nó rơi xuống thành mưa. Nước mưa lại chảy ra sông, ra biển, lại bốc hơi thành mây, quay vòng mãi không ngừng.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Trẻ con nước mình lớn lên cùng những cơn mưa, mưa rào mùa hè, mưa phùn mùa đông miền Bắc, mưa chiều miền Nam đến rồi đi rất nhanh. Hôm nay mình kể câu chuyện của một giọt mưa, từ trên mây xuống tới bàn tay con.
Giọt mây lớn lên thành giọt mưa như thế nào?
Trong tập trước, mình đã biết mây là vô số giọt nước nhỏ li ti, nhỏ đến mức lơ lửng được. Một giọt mưa thì to hơn một giọt mây rất nhiều lần, cần đến cả triệu giọt mây góp lại mới thành một giọt mưa vừa phải.
Trong đám mây, không khí cuộn lên xuống liên tục. Những giọt nhỏ trôi va vào nhau, dính lại, to dần. Giọt to hơn rơi nhanh hơn một chút, trên đường rơi lại đụng thêm nhiều giọt nhỏ khác và nuốt luôn chúng, càng rơi càng to.
Ở những đám mây cao và lạnh, câu chuyện còn có thêm hạt băng. Hạt băng hút hơi nước xung quanh rất giỏi và lớn lên nhanh, rồi rơi xuống, gặp lớp không khí ấm bên dưới thì tan ra thành mưa. Phần lớn các cơn mưa lớn bắt đầu theo cách này.
Bạn nói với con: giọt mưa là nhiều giọt mây nhỏ nắm tay nhau thành một nhóm, nặng quá nên rơi xuống.
Giọt mưa có hình giọt nước không?
Hỏi con vẽ một giọt mưa, con sẽ vẽ hình giọt nước, tròn ở dưới và nhọn ở trên. Đó là hình người ta hay vẽ, nhưng giọt mưa thật không như vậy.
Giọt mưa nhỏ gần như tròn xoe. Giọt to hơn khi rơi bị không khí từ dưới đẩy lên, nên phần đáy bị ép phẳng, trông giống chiếc bánh bao bị ấn dẹt, hay nửa chiếc bánh mì tròn. Giọt quá to thì vỡ ra thành nhiều giọt nhỏ.
Các nhà khoa học biết được điều này nhờ chụp ảnh giọt nước rơi bằng máy chụp siêu nhanh. Mắt người không theo kịp nên mình cứ tưởng giọt mưa có đuôi nhọn.
Đây là một ví dụ hay để nói với con: có những điều ai cũng vẽ giống nhau, nhưng khi đo đạc cẩn thận lại thấy khác. Nhà khoa học luôn muốn nhìn kỹ hơn.
Vòng tuần hoàn nước: một giọt nước đi đâu?
Bạn có thể kể với con câu chuyện chuyến đi của một giọt nước. Nó bắt đầu ở biển, được nắng sưởi ấm, bốc hơi bay lên trời. Lên cao, nó gặp lạnh, thành giọt mây. Nhiều giọt mây góp lại thành giọt mưa, rơi xuống sườn núi.
Giọt nước thấm xuống đất, có khi được rễ cây hút lên, đi qua thân lên lá rồi lại bay hơi. Có khi nó chảy theo khe suối, ra sông, qua cánh đồng, theo con kênh về đồng bằng, rồi lại ra biển. Chuyến đi lặp lại không bao giờ dừng.
Nước trên Trái Đất đã quay vòng như thế từ rất lâu. Điều ấy có nghĩa là giọt nước trong cốc của con có thể từng là giọt mưa trên một khu rừng xa, từng là một phần của biển cả.
Con có thể vẽ vòng tuần hoàn này thành một vòng tròn lớn với bốn chặng: biển, mây, mưa, sông. Rồi gắn một nhân vật giọt nước nhỏ đi qua từng chặng. Trẻ rất thích vẽ mặt cười cho giọt nước.
Vì sao sau cơn mưa có mùi thơm?
Nhiều người thích mùi đất sau cơn mưa đầu mùa, một mùi ngai ngái dễ chịu. Mùi ấy không đến từ nước mưa, mà từ đất và cây.
Trong đất có những vi khuẩn nhỏ li ti tạo ra một chất có mùi đất rất đặc trưng. Mũi người cực kỳ nhạy với chất này, ngửi được dù chỉ có một chút xíu. Khi giọt mưa rơi xuống mặt đất khô, nó tạo ra những bọt khí nhỏ bắn tung lên, mang theo mùi ấy vào không khí.
Thêm vào đó, trong mùa khô, cây cối tiết ra một số loại dầu đọng lại trên đất, đá. Mưa xuống làm những mùi này bay lên cùng một lúc. Người ta gọi chung mùi sau mưa bằng một cái tên riêng trong tiếng Anh, nhưng con chỉ cần gọi là mùi mưa.
Lần tới khi cơn mưa đầu mùa sắp tới, bạn rủ con đứng ở hiên nhà, hít một hơi thật sâu và đoán xem mùi ấy giống mùi gì.
Mùa mưa ba miền và an toàn khi mưa lớn
Nước mình dài, nên mùa mưa mỗi miền khác nhau. Miền Nam có mùa mưa và mùa khô rõ rệt, mùa mưa thường từ khoảng giữa năm đến cuối năm, hay có những cơn mưa rào buổi chiều. Miền Bắc mưa nhiều vào mùa hè, mùa đông lại có mưa phùn lất phất. Miền Trung có mùa mưa lớn tập trung vào những tháng cuối năm, nhiều năm gây lũ.
Nếu con ở miền này mà có ông bà ở miền khác, con có thể gọi điện hỏi hôm nay quê có mưa không, rồi so sánh. Đó là một cách học địa lý rất sống động.
Mưa đẹp nhưng mưa lớn có thể nguy hiểm. Bạn dặn con không lội nước ngập trên đường vì không thấy được hố sâu, nắp cống mở hay dây điện rơi. Không chơi gần mương, suối, sông khi nước lên. Khi trời mưa kèm sấm sét, vào nhà ngay.
Mưa nhỏ, không có sấm chớp, ở nơi an toàn thì chạy nhảy dưới mưa một chút rồi tắm nước ấm và lau khô người là một kỷ niệm đẹp của tuổi thơ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có lúc nắng mà vẫn mưa?
Khi một đám mây nhỏ ở ngay trên đầu đổ mưa, trong khi Mặt Trời ở phía trời quang, mình sẽ thấy mưa dưới nắng. Ông bà mình hay gọi vui là mưa bóng mây. Đây cũng là lúc dễ thấy cầu vồng nhất nếu con quay lưng về phía Mặt Trời.
Nước mưa có uống được không?
Không nên cho trẻ uống nước mưa trực tiếp, vì khi rơi qua không khí, mái nhà và máng xối, nước mưa có thể mang theo bụi bẩn và vi khuẩn. Nhiều vùng quê dùng nước mưa nhưng phải lọc và đun sôi kỹ. Nước uống an toàn nhất vẫn là nước đã qua xử lý hoặc đun sôi.
Mưa đá là gì?
Mưa đá xảy ra trong những đám mây giông rất cao, nơi hạt băng bị luồng khí mạnh đẩy lên xuống nhiều lần, mỗi lần lại bọc thêm một lớp băng, to dần rồi rơi xuống mà chưa kịp tan. Mưa đá to có thể làm vỡ ngói, hỏng cây trồng. Khi có mưa đá, trẻ phải ở trong nhà.
Vì sao mưa phùn miền Bắc khác mưa rào miền Nam?
Mưa phùn có giọt rất nhỏ, rơi từ những đám mây thấp và mỏng, kéo dài lâm thâm cả ngày, thường vào cuối đông đầu xuân. Mưa rào có giọt to, đến từ những đám mây cao dày, đổ ào xuống rồi tạnh nhanh. Mỗi kiểu mưa là kết quả của một kiểu mây khác nhau.
Làm sao đo được lượng mưa?
Người ta dùng một cái ống hứng mưa có vạch chia, để ngoài trời, rồi đọc xem nước dâng cao bao nhiêu. Con có thể tự làm một cái bằng cái lọ thẳng đứng, dán băng giấy có vạch, đặt ở chỗ thoáng. Mỗi lần mưa, ghi lại mực nước rồi đổ đi.
