Xoay vòng xong bị chóng mặt là vì sâu trong tai con có những ống nhỏ cong cong chứa chất lỏng, giúp não biết đầu đang quay. Khi con xoay nhiều vòng rồi dừng đột ngột, chất lỏng trong đó vẫn còn chảy tiếp một lúc, não tưởng con vẫn đang quay, trong khi mắt lại thấy mọi thứ đứng yên. Hai tin nhắn trái ngược nhau làm con thấy cả căn phòng chao đảo.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Xoay vòng cho tới khi ngã phịch xuống bãi cỏ cười ngặt nghẽo là trò mà gần như đứa trẻ nào cũng mê. Hôm nay mình kể bên trong tai con có gì, và chơi thế nào cho vui mà vẫn an toàn.
Cái tai không chỉ để nghe
Hỏi con tai dùng để làm gì, con sẽ nói để nghe. Đúng, nhưng sâu bên trong tai, gần chỗ nghe, còn có một bộ phận nhỏ xíu làm một việc khác hẳn: giúp mình giữ thăng bằng và biết đầu đang chuyển động ra sao.
Bộ phận ấy gồm ba cái ống cong rất nhỏ, mỗi cái nằm theo một hướng khác nhau, như ba vòng tròn đặt vuông góc với nhau. Bên trong ống đầy chất lỏng, và ở một đầu ống có những sợi lông cảm giác tí hon nằm trong một khối mềm.
Khi con quay đầu, cái ống quay theo, nhưng chất lỏng bên trong vì chậm chạp nên bị tụt lại sau một chút, đẩy nghiêng khối mềm có lông cảm giác. Những sợi lông ấy báo về não: đầu đang quay sang trái, hay sang phải, hay gật xuống.
Bạn nói với con: trong tai con có ba cái ống nước tí hon, nước trong đó lắc lư báo cho não biết con đang quay.
Vì sao dừng lại rồi mà vẫn thấy quay?
Bạn làm một thí nghiệm với cốc nước. Lấy một cốc nước, thả vài mẩu giấy vụn nhỏ lên mặt nước, rồi xoay cốc một lúc. Ban đầu nước chưa quay theo, nhưng xoay lâu thì nước bắt đầu quay cùng cốc. Giờ dừng cốc lại đột ngột. Con sẽ thấy mẩu giấy vẫn còn trôi vòng vòng thêm một lúc.
Trong tai con cũng thế. Khi con xoay nhiều vòng, chất lỏng trong ống dần dần quay theo. Lúc con dừng lại, ống đã đứng yên nhưng chất lỏng vẫn còn trôi, đẩy nghiêng khối cảm giác theo chiều ngược lại. Não nhận tin: đang quay sang hướng kia.
Cùng lúc ấy, mắt con nhìn thấy cái cây, cái tường đứng yên. Mắt nói đứng yên, tai nói đang quay. Não bối rối, và cảm giác chóng mặt, chao đảo xuất hiện. Có khi con còn ngã vì não ra lệnh cho người nghiêng để giữ thăng bằng theo tin nhắn sai.
Nếu bạn nhìn mắt con ngay sau khi xoay, có thể thấy mắt con giật nhẹ qua lại. Đó cũng là não đang cố bù cho cảm giác quay không có thật. Sau vài giây đến nửa phút, chất lỏng dừng hẳn, mọi thứ trở lại bình thường.
Vì sao vũ công, vận động viên không chóng mặt?
Những người múa ba lê hay vận động viên trượt băng xoay rất nhiều vòng liên tục mà vẫn đứng vững. Họ dùng một mẹo gọi là giữ điểm nhìn: trong lúc thân người xoay, họ giữ mắt nhìn vào một điểm cố định càng lâu càng tốt, rồi quay đầu thật nhanh để tìm lại đúng điểm ấy.
Nhờ đầu quay theo từng cú giật nhanh thay vì quay đều, chất lỏng trong tai bị khuấy ít hơn, và mắt luôn có một chỗ quen để bám. Não ít bị lẫn lộn hơn.
Ngoài mẹo này, luyện tập lâu năm cũng giúp não quen dần và bớt phản ứng mạnh với những tín hiệu quay. Nhưng ngay cả vận động viên giỏi đôi khi vẫn chóng mặt nếu xoay quá lâu.
Con có thể thử mẹo giữ điểm nhìn khi xoay chậm vài vòng: chọn một bông hoa trên tường để nhìn. Nhiều bạn nhỏ thấy đỡ chóng mặt hơn hẳn, và tự hào vì đã học được một bí quyết của vũ công.
Chơi xoay vòng an toàn cho con
Trẻ xoay vòng không phải là nghịch dại. Nhiều chuyên gia về phát triển trẻ em cho rằng những trò quay, lắc, đu đưa giúp trẻ luyện cảm giác thăng bằng và nhận biết cơ thể mình trong không gian. Vậy nên đừng vội cấm, chỉ cần chơi đúng chỗ.
Chỗ tốt nhất là bãi cỏ hoặc nền mềm, rộng rãi, xa bậc thềm, góc bàn, cạnh tường, ao hồ và đường xe chạy. Không xoay ngay sau khi ăn no, và dừng lại khi con thấy buồn nôn.
Bạn dặn con: khi thấy chóng mặt thì ngồi xuống ngay, đừng cố chạy. Ngồi yên, nhìn vào một điểm cố định vài giây, cảm giác sẽ qua.
Nếu con hay bị chóng mặt mà không hề xoay, hay chóng mặt kèm ù tai, đau tai, nôn nhiều, ngã nhiều bất thường, bạn nên đưa con đi khám để bác sĩ kiểm tra.
Say xe cũng là chuyện tai và mắt cãi nhau
Khi con hiểu chuyện chóng mặt, bạn có thể kể thêm về say xe, thứ nhiều bạn nhỏ hay gặp trên đường về quê. Khi ngồi trong xe đọc truyện hay nhìn màn hình, mắt con thấy trang sách đứng yên. Nhưng tai trong lại cảm thấy xe lắc lư, phanh, rẽ.
Một lần nữa, mắt và tai báo hai tin khác nhau. Não bối rối, và ở nhiều người, sự bối rối ấy gây buồn nôn. Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu vì sao cơ thể lại phản ứng bằng cách buồn nôn.
Cách giảm say xe dựa trên chính ý đó: cho con nhìn ra xa qua cửa kính phía trước, để mắt thấy xe đang chạy giống như tai cảm thấy. Hạn chế đọc sách, xem màn hình trên xe. Mở hé cửa cho thoáng và cho con nghỉ chân giữa chặng.
Nếu con say xe nặng, bạn nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi cho con dùng bất cứ loại thuốc nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trẻ con thích xoay vòng đến thế?
Cảm giác quay đem lại sự phấn khích, và với trẻ, đó là cách khám phá cơ thể mình. Nhiều người làm việc với trẻ nhỏ tin rằng những trò quay, đu, lắc giúp trẻ phát triển cảm giác thăng bằng. Chỉ cần chơi ở nơi an toàn là được.
Người lớn có dễ chóng mặt hơn trẻ không?
Nhiều người lớn thấy mình dễ chóng mặt và buồn nôn khi xoay hơn hồi bé, có lẽ vì ít chơi các trò này nên não không còn quen. Mỗi người mỗi khác, không có quy luật cứng.
Xoay theo chiều ngược lại có hết chóng mặt nhanh hơn không?
Nhiều bạn nhỏ thấy xoay ngược lại vài vòng thì đỡ chóng mặt, vì chất lỏng trong tai được khuấy theo chiều ngược, bù lại phần đang trôi. Nhưng cách đơn giản và an toàn nhất vẫn là ngồi xuống, nhìn một điểm cố định và chờ.
Con vật có bị chóng mặt không?
Các loài có xương sống đều có bộ phận giữ thăng bằng trong tai giống mình, nên chúng cũng có thể bị chóng mặt và say tàu xe. Chó, mèo đi xe đường dài đôi khi cũng nôn. Mèo có phản xạ thăng bằng rất tốt nên hay đáp đất bằng bốn chân khi ngã.
Vì sao chóng mặt thì mắt giật qua lại?
Khi tai trong báo đầu đang quay, não tự động đảo mắt ngược chiều để giữ hình ảnh đứng yên, rồi giật nhanh trở lại. Sau khi xoay, tín hiệu quay giả vẫn còn nên mắt vẫn giật một lúc. Đó là phản xạ bình thường và tự hết.
