Sáng sớm lá cỏ đọng sương vì suốt đêm, lá cỏ toả bớt hơi ấm lên bầu trời và nguội đi rất nhanh, có khi còn lạnh hơn cả lớp không khí quanh nó. Hơi nước vô hình trong không khí chạm vào mặt lá lạnh thì đọng lại thành giọt, giống hệt những giọt nước lấm tấm bên ngoài cốc nước đá. Sáng ra, mình thấy cả bãi cỏ lấp lánh.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Những buổi sáng dậy sớm đi bộ cùng con, chân dép ướt đẫm vì cỏ đầy sương, là những buổi sáng thật đẹp. Hôm nay mình kể sương từ đâu ra, vì sao có đêm nhiều sương, có đêm không, và làm một thí nghiệm qua đêm.
Sương không rơi từ trên trời xuống
Nhiều trẻ nghĩ sương là một kiểu mưa nhẹ rơi xuống ban đêm. Bạn có thể hỏi con: nếu sương rơi từ trên xuống thì dưới mái hiên, dưới gầm bàn ngoài sân có sương không. Sáng ra kiểm tra, con sẽ thấy chỗ có mái che thường khô hơn hẳn chỗ trống, nhưng không phải vì mái chắn giọt rơi.
Sương không rơi. Sương hình thành ngay tại chỗ, trên chính chiếc lá, cánh hoa, mạng nhện. Hơi nước vốn đã có sẵn trong không khí sát mặt đất, chỉ là mình không thấy. Khi gặp một bề mặt đủ lạnh, nó đọng lại thành giọt.
Con có thể so với tấm gương phòng tắm. Tắm nước ấm xong, gương mờ hơi nước. Hơi nước không bắn lên gương, mà bay tới, chạm mặt gương mát hơn rồi đọng lại.
Bạn nói với con: sương là hơi nước trong không khí ngồi xuống nghỉ trên lá cỏ lạnh.
Vì sao lá cỏ lạnh đi vào ban đêm?
Ban ngày, nắng sưởi ấm mặt đất và cây cỏ. Ban đêm không còn nắng, mọi vật đều toả bớt hơi ấm ra xung quanh và lên bầu trời. Lá cỏ mỏng, nhỏ, nên mất hơi ấm rất nhanh, nguội nhanh hơn mặt đất bên dưới và có khi lạnh hơn cả không khí quanh nó.
Khi lá cỏ đủ lạnh, lớp không khí sát mặt lá cũng lạnh theo. Không khí lạnh không giữ được nhiều hơi nước như không khí ấm, phần hơi nước dư phải đọng lại thành giọt. Đó là sương.
Vì sao dưới mái hiên ít sương. Vì mái hiên như một chiếc chăn, ngăn hơi ấm của mặt đất và đồ vật bên dưới thoát thẳng lên trời, nên chúng không lạnh đi nhiều.
Cũng vì thế mà sương thường nhiều nhất vào lúc gần sáng, khi mọi vật đã nguội suốt cả đêm.
Đêm quang, đêm lặng gió thì nhiều sương
Những đêm trời quang, nhiều sao, không mây, sáng ra thường đầy sương. Những đêm nhiều mây thì ít sương hơn. Vì mây cũng như một chiếc chăn khổng lồ, giữ lại hơi ấm cho mặt đất. Không có mây, hơi ấm bay thẳng lên trời, cỏ nguội nhanh.
Gió cũng ảnh hưởng. Đêm lặng gió, lớp không khí sát mặt cỏ đứng yên, lạnh dần, hơi nước dễ đọng lại. Đêm gió thổi, không khí bị khuấy đều, cỏ khó lạnh hơn xung quanh, nên ít sương.
Ông bà mình ở quê có kinh nghiệm nhìn sương để đoán thời tiết. Sáng có nhiều sương thường là sau một đêm trời quang, và ngày hôm ấy hay nắng ráo. Con có thể ghi lại xem kinh nghiệm này đúng bao nhiêu lần ở chỗ mình.
Ở miền Nam nóng ẩm, sương ít khi dày như ở miền núi phía Bắc hay Tây Nguyên, nơi đêm lạnh hơn nhiều. Đi chơi các vùng ấy, con sẽ thấy sương đọng nặng trĩu trên lá.
Sương mù và sương muối khác gì sương đọng?
Sương mù là khi hơi nước không đọng trên lá mà đọng ngay trong không khí sát mặt đất thành vô số giọt li ti, tạo thành một lớp mờ trắng. Sương mù chính là mây nằm sát mặt đất. Những buổi sáng ở Đà Lạt, ở thung lũng vùng núi, sương mù có khi dày đến mức chỉ nhìn được vài bước chân.
Sương muối thì xảy ra khi trời lạnh xuống dưới mức nước đóng băng. Lúc đó hơi nước đọng lại không thành giọt nước mà thành những tinh thể băng trắng mịn như muối rắc lên cỏ cây. Ở một số vùng núi cao phía Bắc nước mình, những đợt rét đậm có thể có sương muối.
Sương muối đẹp nhưng làm hại cây trồng, lá rau, lá chè bị cháy đen. Người dân vùng núi phải che chắn cho cây và vật nuôi khi có rét đậm.
Khi trời có sương mù dày, việc đi lại bằng xe rất nguy hiểm vì khó nhìn. Bạn dặn con đi sát lề, mặc áo sáng màu, và bố mẹ chạy xe chậm, bật đèn.
Thí nghiệm qua đêm: đĩa nào có sương?
Bạn chuẩn bị hai cái đĩa giống nhau, đĩa kim loại hoặc đĩa sứ màu tối càng dễ nhìn. Vào buổi tối trời quang, đặt một đĩa giữa sân trống, ngửa mặt lên trời. Đĩa còn lại đặt dưới mái hiên hay dưới gầm bàn ngoài sân.
Sáng sớm, con chạy ra xem trước khi nắng lên. Rất có thể đĩa ngoài trời lấm tấm nước, còn đĩa dưới mái thì khô hoặc ít nước hơn. Hỏi con: hai đĩa cùng ở ngoài trời, vì sao lại khác nhau.
Con có thể làm thêm một lần vào một đêm nhiều mây để so. Ghi lại kết quả bằng hình vẽ, đêm quang vẽ sao, đêm mây vẽ mây, đĩa ướt vẽ giọt nước.
Thí nghiệm này rất an toàn, chỉ cần nhắc con đi dép khi ra sân sớm vì nền ướt trơn, và cất đĩa vào sau khi xem xong.
Câu hỏi thường gặp
Uống sương có được không?
Giọt sương trên lá trông rất sạch, nhưng có thể mang theo bụi và những thứ bám trên lá. Không nên cho trẻ liếm hay uống sương. Ngắm và chạm nhẹ để thấy giọt nước lăn thì vui và an toàn hơn.
Vì sao giọt sương tròn và lăn được trên lá sen, lá khoai?
Lá sen, lá khoai môn có bề mặt phủ những gai nhỏ li ti và lớp sáp, nước không thấm được nên co tròn lại thành hạt và lăn đi, cuốn theo bụi bẩn. Người ta gọi đây là hiệu ứng lá sen. Lá thường thì giọt sương bám và loang ra hơn.
Mạng nhện buổi sáng sao lại lấp lánh?
Sợi tơ nhện mảnh và lạnh đi nhanh trong đêm, nên hơi nước đọng thành những hạt sương nhỏ xếp hàng dọc theo sợi tơ. Nắng sớm chiếu vào làm cả mạng nhện lấp lánh như chuỗi hạt. Đó là lúc dễ nhìn thấy mạng nhện nhất.
Vì sao xe máy để ngoài sân buổi sáng ướt đẫm?
Yên xe và thân xe nguội đi trong đêm giống như lá cỏ, nên hơi nước đọng lại thành sương. Xe để trong nhà hay dưới mái che thì không bị. Đó cũng là một cách quan sát sương mỗi sáng.
Sương có tốt cho cây không?
Ở những vùng khô hạn, sương cung cấp thêm một chút nước cho cây cỏ và côn trùng nhỏ. Có những loài bọ ở sa mạc còn biết hứng sương trên lưng để uống. Nhưng lá ướt sương lâu cũng có thể làm một số bệnh nấm phát triển trên cây trồng.
