Mây được làm từ vô số giọt nước hoặc hạt băng nhỏ li ti. Nước ở biển, ở sông hồ, ở lá cây bốc hơi thành hơi nước vô hình, theo không khí ấm bay lên cao. Trên cao trời lạnh hơn, hơi nước đọng lại quanh những hạt bụi tí hon thành giọt. Mỗi giọt nhỏ đến mức rơi cực chậm và được luồng khí từ dưới bốc lên nâng đỡ, nên cả đám mây lơ lửng trên trời.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Nằm trên bãi cỏ nhìn mây trôi, đoán xem đám này giống con voi, đám kia giống chiếc thuyền, là một trong những trò vui nhất tuổi thơ. Hôm nay mình kể mây từ đâu ra, và làm một đám mây nhỏ ngay trong bếp.
Nước bay lên trời bằng cách nào?
Bạn hỏi con: sáng phơi quần áo ướt, chiều quần áo khô, nước đi đâu rồi. Con sẽ ngẫm nghĩ. Nước không biến mất, nó đã bốc hơi, biến thành những hạt nước siêu nhỏ bay lẫn vào không khí mà mắt mình không nhìn thấy. Người ta gọi đó là hơi nước.
Mỗi ngày, nắng chiếu xuống biển, sông, hồ, ruộng lúa, lá cây, làm một lượng nước khổng lồ bốc hơi như vậy. Không khí ấm chứa hơi nước nhẹ hơn nên bốc lên cao, giống như khói nhang bay lên.
Càng lên cao, không khí càng loãng và càng lạnh. Con có thể hỏi những ai từng lên Đà Lạt, Sa Pa, họ sẽ nói trên núi cao lạnh hơn dưới đồng bằng. Trên bầu trời còn cao hơn những ngọn núi ấy, trời lạnh hơn nữa.
Bạn nói với con: nước phơi trên sân sẽ đi lên trời, rồi một ngày nào đó quay về thành mưa.
Hơi nước gặp lạnh thì thành giọt
Khi hơi nước lên cao gặp lạnh, các hạt hơi nước chậm lại và tụ vào nhau thành giọt nước. Nhưng chúng cần một chỗ để bám, đó là những hạt bụi, hạt muối biển, hạt khói bé tí bay lơ lửng trong không khí. Mỗi giọt mây có một hạt nhân nhỏ như thế ở giữa.
Hàng tỷ tỷ giọt như vậy tụ lại, đủ nhiều để ánh sáng bị chúng hắt đi khắp hướng, và mình thấy một đám mây trắng. Nếu trời đủ lạnh, các giọt có thể đóng thành hạt băng tí hon, tạo nên những đám mây mỏng như lông vũ trên rất cao.
Con có thể thấy chuyện này ngay trong nhà. Lấy một cốc nước đá để ra bàn, một lúc sau mặt ngoài cốc lấm tấm nước. Nước ấy không thấm qua thành cốc, mà là hơi nước trong không khí gặp thành cốc lạnh nên đọng lại thành giọt.
Đó chính là cách mây hình thành, chỉ khác là trên trời không có cốc nước đá, mà là cả một vùng không khí lạnh.
Mây nặng thế mà sao không rơi?
Một đám mây trắng to có thể chứa một lượng nước rất lớn, nếu gom lại cân thì nặng bằng cả một đàn voi. Vậy sao nó vẫn lơ lửng. Câu trả lời là nước ấy không dồn thành một cục, mà chia ra thành vô số giọt nhỏ, nhỏ hơn cả hạt bụi phấn.
Giọt càng nhỏ, không khí cản nó càng nhiều so với sức nặng của nó, nên nó rơi cực kỳ chậm, chậm như hạt bụi lơ lửng trong tia nắng chiếu qua khe cửa. Cùng lúc ấy, không khí ấm dưới mặt đất liên tục bốc lên, đẩy những giọt nhỏ ấy lên trở lại.
Bạn có thể cho con thả một tờ giấy vo tròn và một mẩu giấy nhỏ xé vụn cùng lúc. Mẩu giấy vụn chao lượn rơi chậm hơn hẳn. Giọt mây còn nhỏ hơn mẩu giấy ấy rất nhiều.
Chỉ khi các giọt nhập vào nhau thành giọt to, nặng tới mức luồng khí không đỡ nổi, chúng mới rơi xuống thành mưa. Câu chuyện ấy mình kể trong tập về mưa.
Vì sao có mây trắng, có mây đen?
Mây mỏng và giọt nhỏ thì ánh nắng xuyên qua và hắt ra mọi hướng, mây trông trắng sáng. Mây càng dày, càng nhiều nước, ánh sáng càng khó xuyên qua tới đáy mây. Nhìn từ dưới lên, phần đáy mây dày ấy tối sẫm lại.
Mây đen thật ra cũng là những giọt nước trắng, chỉ là mình đang đứng dưới bóng của chính nó. Giống như khi con đứng dưới một tán cây rậm, dưới gốc tối hơn hẳn ngoài nắng.
Vì mây dày nhiều nước thì dễ mưa, nên ông bà mình nhìn mây đen kéo tới là biết sắp có mưa, vội vàng cất thóc, rút quần áo. Đó là một kinh nghiệm dân gian rất đúng với khoa học.
Con có thể ra cửa sổ, chỉ cho bố mẹ thấy chỗ nào mây sáng, chỗ nào mây tối, rồi đoán xem chỗ nào sắp mưa. Nửa tiếng sau nhìn lại xem đoán đúng không.
Làm một đám mây nhỏ trong bếp và trò đoán hình
Khi bố mẹ nấu nước sôi, hơi bốc lên từ miệng ấm trông trắng mờ như một đám mây nhỏ. Thật ra ngay sát miệng ấm có một khoảng trong veo, đó là hơi nước nóng vô hình. Lên cao một chút, gặp không khí mát, nó đọng lại thành những giọt li ti, và mình mới thấy làn trắng. Đó chính là một đám mây tí hon.
Đây là thí nghiệm chỉ để xem từ xa. Hơi nước sôi rất nóng, có thể gây bỏng nặng hơn cả nước sôi. Con đứng cách bếp ít nhất một sải tay của bố, không đưa tay hay mặt lại gần. Ấm nước, nồi nước là đồ của người lớn.
Một cách an toàn hơn để thấy mây là những buổi sáng lạnh, con thở ra một hơi và thấy làn khói trắng. Đó là hơi ấm trong hơi thở gặp không khí lạnh bên ngoài nên đọng thành giọt.
Còn trò đoán hình đám mây thì không cần gì cả, chỉ cần một bãi cỏ và một buổi chiều nhiều mây. Bạn và con thay nhau đặt tên cho từng đám mây, rồi xem nó biến hình dần theo gió. Một trò chơi đơn giản nhưng nuôi dưỡng trí tưởng tượng và thói quen ngước nhìn bầu trời.
Câu hỏi thường gặp
Có thể sờ được vào mây không?
Có, nếu con từng đi trong sương mù dày trên núi thì con đã đi trong mây. Sương mù chính là mây nằm sát mặt đất. Cảm giác là ẩm ướt và mát lạnh, chứ không mềm như bông như trong tranh.
Máy bay bay qua mây có bị sao không?
Phần lớn mây không gây nguy hiểm cho máy bay, máy bay chỉ hơi rung lắc khi đi qua vùng không khí chuyển động. Những đám mây giông khổng lồ thì phi công sẽ tránh. Nhìn qua cửa sổ máy bay, con có thể thấy mình đang bay trên cả biển mây.
Vì sao mây có nhiều hình dạng khác nhau?
Hình dạng mây phụ thuộc độ cao, nhiệt độ và cách không khí chuyển động. Mây bông to thường xuất hiện khi khí ấm bốc mạnh lên, mây trải thành lớp phẳng khi không khí khá yên, mây mỏng như lông vũ ở rất cao thường là hạt băng. Các nhà khí tượng chia mây thành nhiều loại có tên riêng.
Ban đêm có mây không?
Có, mây vẫn ở đó cả ban đêm. Đêm nhiều mây thường ấm hơn đêm quang, vì mây như tấm chăn giữ bớt hơi ấm của mặt đất. Những đêm mây che kín, con sẽ không thấy được sao.
Mây có mùi không?
Mây chủ yếu là nước nên gần như không có mùi. Khi đi trong sương mù trên núi, con có thể ngửi thấy mùi cây cỏ, mùi đất ẩm, nhưng đó là mùi của nơi con đang đứng chứ không phải mùi của mây.
