Gió là không khí đang chuyển động. Nắng sưởi mặt đất chỗ này nóng hơn chỗ kia, không khí ở chỗ nóng nở ra, nhẹ đi và bốc lên cao. Không khí mát hơn ở bên cạnh liền tràn vào lấp chỗ trống, và dòng không khí đang tràn vào ấy chính là gió con cảm thấy thổi qua má.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Gió là thứ con không nhìn thấy, chỉ thấy lá cây rung, tóc bay, cánh diều bay lên. Vì không nhìn thấy nên gió càng bí ẩn với trẻ. Hôm nay mình kể gió từ đâu tới, những cơn gió nổi tiếng của nước mình, và làm một chiếc chong chóng để bắt gió.
Không khí có thật, chỉ là mình không thấy
Trước hết con cần biết không khí là một thứ có thật, dù trong suốt. Bạn cho con thổi phồng một túi nilon rồi bóp nhẹ, con sẽ thấy nó căng, có thứ gì đó bên trong đẩy lại tay. Đó là không khí.
Hay úp ngược một cái cốc rỗng rồi ấn thẳng xuống chậu nước. Nước không tràn vào đầy cốc được, vì bên trong đang có không khí chiếm chỗ. Khi nghiêng cốc, bọt khí sủi lên, lúc đó nước mới vào.
Khi không khí đứng yên, mình không cảm thấy gì. Khi nó chuyển động, mình gọi là gió. Gió nhẹ làm lá rung rinh, gió mạnh làm cành cây đung đưa, gió rất mạnh có thể quật đổ cây.
Bạn nói với con: gió là không khí đang chạy.
Vì sao không khí lại chạy?
Không khí chạy vì có chỗ nóng chỗ lạnh. Không khí nóng nở ra và nhẹ hơn, nên bốc lên. Con đã từng thấy khói nhang bay lên, hay khinh khí cầu bay lên nhờ hơi nóng bên trong, đó là vì không khí nóng nhẹ hơn.
Khi không khí ở một chỗ bốc lên, chỗ đó như vừa có một khoảng trống. Không khí mát xung quanh liền tràn vào lấp. Dòng không khí tràn vào là gió.
Bạn có thể cho con cảm nhận điều này một cách an toàn: mở cửa tủ lạnh một chút, đưa tay ở phía dưới cửa tủ. Con sẽ thấy một luồng mát chảy xuống và tràn ra sàn. Không khí lạnh nặng hơn nên chìm xuống và chảy ra, giống như gió nhỏ trong bếp. Đóng tủ lại ngay để khỏi tốn điện.
Trên Trái Đất, nắng chiếu không đều, chỗ nhiều nắng chỗ ít nắng, đất liền nóng nhanh còn biển nóng chậm. Vì thế không khí luôn có lý do để chạy từ chỗ này sang chỗ khác, và gió không bao giờ dừng hẳn.
Gió biển: ban ngày thổi vào, ban đêm thổi ra
Nếu đã đi biển, con có thể để ý ban ngày gió thường thổi từ biển vào bờ, mát rượi. Lý do là ban ngày nắng làm cát và đất trên bờ nóng lên rất nhanh, còn nước biển thì ấm lên chậm. Không khí trên bờ nóng, bốc lên, không khí mát trên biển tràn vào. Người ta gọi là gió biển.
Ban đêm thì ngược lại. Đất liền nguội nhanh, biển giữ hơi ấm lâu hơn. Không khí trên biển ấm hơn bốc lên, không khí mát trên bờ lại chảy ra biển. Đó là gió đất.
Ngư dân xưa đã biết tận dụng điều này: chiều tối gió từ đất ra giúp thuyền buồm ra khơi, sáng hôm sau gió từ biển vào đưa thuyền về bến. Kinh nghiệm ấy được ông cha truyền lại từ trước khi có động cơ.
Lần tới đi biển, con thử thả một dải ruy băng nhẹ vào buổi trưa và buổi tối xem nó bay về phía nào.
Những cơn gió nổi tiếng của nước mình
Ở miền Bắc, mỗi khi mùa đông tới, người ta nói gió mùa đông bắc về. Đó là những đợt không khí lạnh từ vùng phía bắc rộng lớn tràn xuống, làm nhiệt độ hạ nhanh, trời hanh khô hay mưa phùn. Trẻ con miền Bắc biết gió mùa về là phải mặc áo ấm, quàng khăn.
Ở miền Trung, mùa hè có gió Lào, hay còn gọi là gió phơn tây nam. Gió này thổi từ phía tây, vượt qua dãy Trường Sơn, khi xuống sườn bên này thì trở nên rất khô và nóng. Những ngày gió Lào, trời oi bức, cây cối héo rũ.
Ở miền Nam, gió mùa tây nam mang hơi ẩm từ biển vào, góp phần làm nên mùa mưa. Còn mùa khô thì gió chuyển hướng, trời nắng ráo.
Bạn có thể hỏi con: quê ông bà con có cơn gió nào đặc biệt không, rồi gọi điện hỏi ông bà. Ông bà thường kể được những chuyện rất hay về gió và mùa màng.
Làm chong chóng giấy và an toàn khi gió to
Một chiếc chong chóng giấy giúp con nhìn thấy gió. Cắt một tờ giấy vuông, cắt bốn đường chéo từ bốn góc vào gần giữa, gập xen kẽ bốn góc vào tâm, ghim vào một que gỗ hay ống hút. Phần cắt và ghim là việc của người lớn.
Con cầm chong chóng ra ban công, ra sân. Chong chóng quay nhanh là gió mạnh, quay chậm là gió nhẹ, đứng yên là lặng gió. Con có thể đo gió mỗi buổi sáng và ghi lại bằng ký hiệu riêng của mình, một nét là gió nhẹ, ba nét là gió mạnh.
Thả diều là trò chơi bắt gió tuyệt vời, nhưng hãy thả ở bãi đất trống rộng, xa đường dây điện, xa đường xe chạy. Diều vướng dây điện thì để yên, không cố giật.
Khi có bão hay gió giật mạnh, trẻ phải ở trong nhà, tránh xa cửa kính, không ra ngoài nhặt đồ hay xem gió. Gió bão có thể làm tốc mái, đổ cây, làm bay những vật nặng. Bố mẹ theo dõi tin dự báo thời tiết để chuẩn bị.
Câu hỏi thường gặp
Gió có màu không?
Gió không có màu vì không khí trong suốt. Mình chỉ thấy được gió qua những thứ nó làm chuyển động như lá cây, khói, bụi, cánh diều. Khi gió cuốn bụi cát, mình thấy màu của bụi cát chứ không phải màu của gió.
Vì sao trên núi gió thổi mạnh hơn?
Trên cao, không khí ít bị cây cối, nhà cửa và mặt đất gồ ghề cản lại, nên gió thổi mạnh và đều hơn. Đó là lý do người ta hay đặt những cột quạt gió lớn trên đồi cao hay ven biển trống trải.
Bão khác gió thường thế nào?
Bão là một vùng gió xoáy rất mạnh, thường hình thành trên biển ấm, kèm mưa rất lớn. Gió bão mạnh hơn gió thường rất nhiều, có thể gây hư hại lớn. Khi có tin bão, gia đình cần làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Vì sao quạt làm mình mát dù không làm lạnh không khí?
Quạt thổi không khí qua da, giúp mồ hôi trên da bốc hơi nhanh hơn, và mồ hôi bốc hơi mang theo hơi nóng đi. Quạt còn thổi bay lớp không khí ấm sát da. Vì vậy mình thấy mát dù không khí trong phòng không lạnh đi.
Làm sao biết gió đang thổi từ hướng nào?
Con có thể nhìn khói bếp, lá cờ, hay dải ruy băng buộc trên que. Chúng bay về phía gió thổi tới, nên gió đến từ phía ngược lại. Một cách vui nữa là liếm ướt ngón tay rồi giơ lên, phía nào thấy mát nhất là phía gió tới.
