Nước biển mặn vì suốt một thời gian vô cùng dài, nước mưa chảy qua đất đá đã hoà tan một chút muối khoáng, và sông ngòi mang lượng muối nhỏ ấy đổ ra biển. Ở biển, nắng làm nước bốc hơi bay lên trời, nhưng muối thì nặng nên ở lại. Muối cứ thế dồn lại trong biển, còn sông thì luôn được nước mưa mới thay vào nên vẫn nhạt.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Lần đầu đi tắm biển, sặc một ngụm nước, đứa trẻ nào cũng nhăn mặt kêu mặn quá. Rồi câu hỏi đến ngay: sao sông ở quê không mặn. Hôm nay mình trả lời, và cùng con làm ra muối từ nước muối bằng nắng.
Muối trong biển đến từ đâu?
Câu chuyện bắt đầu từ những cơn mưa. Nước mưa rơi xuống núi đồi, thấm vào đất, chảy qua đá. Trên đường đi, nó hoà tan một lượng cực nhỏ các chất khoáng có trong đất đá, trong đó có các loại muối.
Lượng muối ấy ít đến mức nước sông, nước suối uống vào vẫn thấy ngọt. Nhưng sông chảy ngày đêm không ngừng, năm này qua năm khác, mang những hạt muối tí hon ấy ra biển.
Dưới đáy biển còn có những núi lửa ngầm và những khe nứt nóng, nơi nước biển ngấm vào lòng đất rồi phun trở ra, mang theo thêm một số chất khoáng. Đó là một nguồn muối nữa.
Bạn nói với con: mỗi dòng sông mang ra biển một chút muối, như mỗi ngày bỏ một hạt muối vào lọ. Một hạt thì chẳng thấm vào đâu, nhưng góp rất nhiều năm thì cả lọ mặn chát.
Vì sao muối ở lại mà nước thì bay đi?
Nắng chiếu xuống biển mỗi ngày làm nước bốc hơi bay lên trời thành mây. Nhưng khi nước bốc hơi, chỉ có nước đi thôi, muối không đi theo. Muối nặng và không bốc hơi được ở nhiệt độ bình thường, nên nó ở lại trong biển.
Nước bay lên rồi lại rơi xuống thành mưa, mưa lại chảy qua đất đá, lại mang muối ra biển. Vòng quay ấy cứ lặp đi lặp lại. Nước thì đi rồi về, còn muối thì chỉ có đến mà không có đi, nên biển mặn.
Còn sông thì khác. Sông là nước đang trên đường chảy ra biển, luôn được nước mưa mới thay vào. Muối chưa kịp dồn lại đã bị dòng nước cuốn đi. Ao hồ có dòng chảy ra cũng vậy.
Nhưng có những hồ không có lối thoát nước ra ngoài, nước chỉ đi bằng cách bốc hơi. Những hồ ấy có thể mặn hơn cả biển. Ở vùng Trung Đông có một hồ nổi tiếng mặn đến mức người nằm trên mặt nước nổi lềnh bềnh như nằm trên đệm.
Thí nghiệm phơi nước muối để làm ra muối
Bạn pha một cốc nước ấm với vài thìa muối ăn, khuấy cho tan hết. Cho con nếm một chút bằng đầu ngón tay để biết nó mặn. Rồi đổ nước muối ra một cái đĩa sâu lòng, màu tối càng dễ nhìn, đặt ở chỗ có nắng, tránh bụi.
Một hai ngày sau, tuỳ nắng, nước sẽ cạn dần. Trên đáy đĩa xuất hiện những hạt trắng lóng lánh, có khi thành những khối vuông nhỏ xinh. Đó là muối. Nước đã bay đi, muối ở lại, giống hệt chuyện của biển.
Con có thể soi những hạt muối bằng kính lúp để thấy hình khối vuông của chúng. Muối ăn thường kết tinh thành những khối gần như vuông vức, nhìn rất đẹp.
Lưu ý: dùng muối ăn bình thường, để đĩa xa tầm với của em nhỏ và vật nuôi, không cho con nếm nhiều nước muối đặc. Xong thì rửa sạch đĩa.
Ruộng muối: người làm muối dùng nắng và gió
Ở nước mình, dọc bờ biển nhiều tỉnh miền Trung và miền Nam có những cánh đồng muối trắng xoá. Người làm muối dẫn nước biển vào những ô ruộng nông, phẳng, rồi để nắng và gió làm nước bốc hơi dần qua nhiều ngày. Nước càng cạn, muối càng đặc, cuối cùng kết tinh thành hạt trên mặt ruộng.
Người làm muối dùng cào gom muối thành từng đống trắng, gánh về kho. Công việc này vất vả, phải làm dưới nắng gắt, vì nắng càng to, muối càng nhanh kết tinh. Mùa mưa thì ruộng muối phải nghỉ.
Cái đĩa nước muối trên bậu cửa của con chính là một ruộng muối tí hon. Bạn có thể kể với con để con trân trọng hạt muối trong bếp, thứ đã cần đến biển, nắng, gió và đôi tay của bao người.
Nếu có dịp đi chơi biển qua vùng có ruộng muối, bạn dừng lại một chút cho con xem từ xa. Nhớ xin phép trước khi bước vào khu vực làm muối của người ta.
Vì sao không được uống nước biển?
Nếu đi biển mà khát, con không được uống nước biển, dù nó trông trong và mát. Nước biển chứa rất nhiều muối, mỗi lít có chừng ba mươi mấy gam, tức là khoảng sáu thìa cà phê muối.
Khi uống vào, cơ thể phải dùng thêm rất nhiều nước để đẩy lượng muối thừa ấy ra ngoài qua nước tiểu. Kết quả là càng uống càng khát, cơ thể lại càng mất nước. Đó là lý do người đi biển xa luôn phải mang theo nước ngọt.
Sặc một ngụm nước biển khi tắm thì không sao, chỉ cần súc miệng bằng nước sạch và uống thêm nước ngọt. Nhưng không được cố tình uống.
Đi biển cùng trẻ, bạn nhớ mang đủ nước uống, cho con uống từng ngụm thường xuyên, vì nắng gió biển làm con mất nước nhanh mà không nhận ra.
Câu hỏi thường gặp
Biển có ngày càng mặn hơn không?
Các nhà khoa học cho rằng độ mặn trung bình của biển khá ổn định trong một thời gian rất dài, vì muối không chỉ đổ vào mà còn lắng xuống đáy biển thành đá và bị mắc lại theo nhiều cách. Ở từng vùng nhỏ thì độ mặn có thể thay đổi theo mùa mưa, mùa khô.
Vì sao nước biển ở cửa sông ít mặn hơn?
Ở cửa sông, nước ngọt từ sông đổ ra trộn với nước biển, nên nước ở đó lợ, nghĩa là hơi mặn. Mùa mưa nước sông nhiều, nước lợ nhạt hơn. Mùa khô nước sông ít, nước biển lấn sâu vào trong.
Cá biển có mặn không?
Thịt cá biển không mặn như nước biển, vì cá có cách đẩy muối thừa ra ngoài qua mang và thận. Ăn cá biển tươi thấy vị ngọt thịt, không thấy mặn. Muối chỉ thấm vào khi người ta ướp hay phơi khô.
Có thể biến nước biển thành nước ngọt không?
Có, người ta có thể đun nước biển cho bốc hơi rồi hứng hơi nước ngưng lại, hoặc ép nước biển qua những màng lọc đặc biệt để giữ lại muối. Những cách này tốn nhiều năng lượng nên thường chỉ dùng ở nơi rất thiếu nước ngọt. Trẻ không tự làm ở nhà vì liên quan đến nước sôi.
Muối biển và muối mỏ có khác nhau không?
Cả hai chủ yếu là cùng một loại muối ăn. Muối biển làm từ nước biển phơi nắng, còn muối mỏ được đào lên từ những lớp muối nằm sâu trong đất, vốn là đáy của những biển cổ đã cạn từ rất lâu. Hai loại khác nhau chút ít về các khoáng chất đi kèm.
