Năm một nghìn sáu trăm linh chín, nghe tin ở Hà Lan có người làm ra một chiếc ống nhìn xa, nhà khoa học người Ý Galileo Galilei đã tự làm một chiếc kính viễn vọng tốt hơn, rồi làm điều mà ít ai nghĩ tới: hướng nó lên bầu trời đêm. Ông thấy núi non và miệng hố trên Mặt Trăng, thấy bốn mặt trăng nhỏ quay quanh sao Mộc, và thấy dải Ngân Hà mờ mờ hoá ra là vô số ngôi sao.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Tập này là chuyện về một người dám nhìn kỹ những gì ai cũng nhìn mỗi tối. Cuối tập có cách ngắm trăng bằng ống nhòm cùng con, và một lời dặn an toàn mà con phải nhớ suốt đời.
Chiếc ống nhìn xa đến từ Hà Lan
Hơn bốn trăm năm trước, ở Hà Lan, những người thợ làm mắt kính phát hiện ra rằng nếu đặt hai miếng thấu kính thuỷ tinh cách nhau trong một cái ống, nhìn qua sẽ thấy vật ở xa như gần lại. Họ làm ra những chiếc ống nhìn xa, dùng để xem tàu thuyền ngoài biển.
Tin ấy lan tới nước Ý, tới tai Galileo, một giáo sư toán học rất thích tự tay làm dụng cụ. Ông không có chiếc ống nào trong tay, chỉ nghe kể lại. Vậy mà ông tự suy ra cách làm, tự mài thấu kính, và làm được một chiếc kính phóng to hơn hẳn những chiếc ống ông nghe nói tới.
Ông tiếp tục cải tiến, làm những chiếc kính mạnh hơn nữa. Nhiều người mua kính của ông để nhìn tàu thuyền từ xa.
Bạn có thể hỏi con: nếu con có một chiếc kính nhìn xa đầu tiên trên đời, con sẽ hướng nó về đâu. Rồi kể tiếp: Galileo hướng nó lên trời.
Mặt Trăng có núi và hố
Thời ấy, nhiều người tin rằng Mặt Trăng và các thiên thể là những khối cầu hoàn hảo, nhẵn bóng. Nhưng khi Galileo nhìn Mặt Trăng qua kính, ông thấy những vùng sáng tối gồ ghề, những đốm sáng nằm trong vùng tối gần đường ranh sáng tối.
Ông suy luận rằng đó là đỉnh núi cao đang được nắng chiếu tới trước, trong khi thung lũng xung quanh còn chìm trong bóng tối. Giống như buổi sáng sớm ở vùng núi, đỉnh núi đã vàng nắng mà chân núi còn tối.
Ông còn vẽ lại Mặt Trăng ở nhiều đêm liên tiếp, thấy bóng của núi dài ngắn thay đổi theo hướng nắng, và từ đó ước lượng các ngọn núi trên Mặt Trăng rất cao.
Bạn nói với con: Galileo không chỉ nhìn, ông còn vẽ lại, so sánh và suy nghĩ về những gì mình thấy. Đó là cách nhìn của nhà khoa học.
Bốn mặt trăng nhỏ quay quanh sao Mộc
Đầu năm một nghìn sáu trăm mười, Galileo hướng kính về sao Mộc, một chấm sáng rất rõ trên trời đêm. Ông thấy bên cạnh nó có vài chấm sáng nhỏ xếp thành một hàng. Đêm sau, những chấm ấy đổi chỗ. Đêm sau nữa, lại đổi.
Ông theo dõi nhiều đêm liền, ghi chép cẩn thận, và nhận ra có bốn chấm sáng đang đi vòng quanh sao Mộc, lúc ở bên này, lúc ở bên kia, có lúc khuất sau. Đó là bốn mặt trăng của sao Mộc. Ngày nay người ta vẫn gọi chúng là các mặt trăng Galileo.
Phát hiện này rất quan trọng, vì nó cho thấy không phải mọi thứ trên trời đều quay quanh Trái Đất. Những gì Galileo thấy ủng hộ ý tưởng rằng Trái Đất và các hành tinh quay quanh Mặt Trời. Thời ấy nhiều người chưa chấp nhận ý tưởng này, và Galileo đã gặp không ít khó khăn vì nó.
Ông còn thấy dải Ngân Hà, vệt mờ trắng vắt ngang trời đêm, hoá ra là vô số ngôi sao nằm sát nhau. Ông viết những phát hiện ấy trong một cuốn sách nhỏ, và nó làm cả châu Âu xôn xao.
Ngắm trăng bằng ống nhòm cùng con
Con không cần kính viễn vọng đắt tiền để nhìn thấy điều Galileo thấy. Một chiếc ống nhòm bình thường là đủ để thấy những miệng hố tròn trên Mặt Trăng, nhất là những đêm trăng khuyết, khi ánh nắng chiếu xiên làm núi và hố đổ bóng rõ.
Mẹo nhỏ: tì ống nhòm lên lan can, thành ghế, hay nằm ngửa và tì khuỷu tay xuống đất để hình ảnh không rung. Hướng ống nhòm vào vùng ranh giới giữa phần sáng và phần tối của Mặt Trăng, đó là chỗ đẹp nhất.
Những đêm sao Mộc hiện rõ, người lớn giữ ống nhòm thật chắc và hướng vào chấm sáng ấy, có khi con sẽ thấy những chấm nhỏ xíu nằm thành hàng bên cạnh, đúng như Galileo đã thấy hơn bốn trăm năm trước. Cùng con đếm xem thấy được mấy chấm, đêm sau nhìn lại xem chúng đổi chỗ chưa.
Ngắm trên sân thượng thì phải có lan can chắc chắn, người lớn bên cạnh, trẻ không leo trèo trong bóng tối.
Lời dặn suốt đời: không nhìn Mặt Trời qua ống kính
Đây là phần quan trọng nhất của tập này. Tuyệt đối không bao giờ hướng ống nhòm, kính viễn vọng, kính lúp hay ống kính máy ảnh về phía Mặt Trời rồi nhìn vào. Ống kính gom ánh sáng Mặt Trời lại, có thể làm mắt bị hỏng vĩnh viễn chỉ trong khoảnh khắc, trước cả khi kịp thấy đau.
Kính râm không bảo vệ được. Ngay cả khi Mặt Trời đã xuống thấp hay bị mây mỏng che, vẫn không được nhìn qua ống kính.
Bạn nên cất ống nhòm ở chỗ con không tự lấy được, và chỉ đưa con dùng khi có người lớn bên cạnh, nhất là ban ngày. Dặn con điều này như một luật không có ngoại lệ.
Muốn xem Mặt Trời, như khi có nhật thực, các nhà thiên văn dùng kính lọc đặc biệt đạt chuẩn hoặc chiếu hình Mặt Trời lên một tấm giấy để xem gián tiếp, luôn có người hiểu biết hướng dẫn. Kết thúc câu chuyện, bạn có thể hỏi con: nếu con có kính viễn vọng, con muốn tìm thấy điều gì mà chưa ai thấy.
Câu hỏi thường gặp
Galileo có phải người phát minh ra kính viễn vọng không?
Không, những chiếc ống nhìn xa đầu tiên được làm ở Hà Lan. Galileo là người tự làm ra những chiếc kính tốt hơn và là một trong những người đầu tiên dùng kính để nghiên cứu bầu trời một cách cẩn thận, ghi chép và công bố. Vì vậy tên ông gắn liền với kính viễn vọng.
Sao Mộc có bao nhiêu mặt trăng?
Galileo thấy bốn mặt trăng lớn nhất. Ngày nay các nhà thiên văn đã tìm thấy thêm rất nhiều mặt trăng nhỏ quanh sao Mộc, con số vẫn tăng lên khi có thêm quan sát mới. Bốn mặt trăng lớn vẫn được gọi là các mặt trăng Galileo.
Ống nhòm và kính viễn vọng khác nhau thế nào?
Ống nhòm có hai ống cho hai mắt, phóng to vừa phải, dễ cầm, hợp để ngắm trăng và tìm sao. Kính viễn vọng thường có một ống, phóng to nhiều hơn, cần chân đế vững. Với trẻ mới bắt đầu, một chiếc ống nhòm là đủ để thấy nhiều điều thú vị.
Galileo còn phát hiện điều gì khác?
Galileo còn quan sát thấy sao Kim có lúc tròn lúc khuyết giống Mặt Trăng, và nghiên cứu nhiều về chuyển động của vật rơi, con lắc. Ông được coi là một trong những người đặt nền móng cho cách làm khoa học bằng quan sát, đo đạc và thí nghiệm.
Trẻ mấy tuổi dùng ống nhòm được?
Trẻ từ khoảng năm sáu tuổi đã có thể nhìn qua ống nhòm khi người lớn giúp chỉnh và giữ. Chọn loại nhẹ, vừa tay. Luôn có người lớn bên cạnh, và nhắc đi nhắc lại luật không bao giờ nhìn Mặt Trời qua ống kính.
