Khoảng giữa thế kỷ mười lăm, ở thành phố Mainz nước Đức, một người thợ tên là Johannes Gutenberg đã làm ra cách in sách bằng những con chữ kim loại rời, có thể xếp lại thành trang rồi gỡ ra dùng lại, cùng với một loại mực dầu và một chiếc máy ép. Nhờ đó sách được in nhanh và nhiều hơn hẳn chép tay. Trước ông, người Trung Hoa và người Triều Tiên cũng đã có những cách in chữ rời của riêng mình.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Mỗi cuốn sách con đọc trước giờ ngủ là con cháu xa của phát minh này. Hôm nay mình kể câu chuyện về những con chữ biết xếp hàng, và cùng con làm một con dấu để in thử.
Ngày xưa sách được làm thế nào?
Bạn hỏi con: nếu không có máy in, muốn có một cuốn sách thì làm sao. Con sẽ nói chép tay. Đúng vậy. Ngày xưa ở nhiều nơi, sách được những người chép sách ngồi viết từng chữ, từng trang. Một cuốn sách dày có thể mất rất nhiều tháng mới chép xong.
Vì vậy sách rất đắt và rất hiếm. Chỉ một số ít người như nhà vua, quan lại, nhà chùa, nhà thờ, người giàu có mới có sách. Trẻ con bình thường gần như không bao giờ được cầm một cuốn sách của riêng mình.
Ở phương Đông, người ta đã biết in bằng ván khắc gỗ từ rất sớm: khắc cả một trang chữ hay tranh lên một tấm gỗ, quét mực, rồi áp giấy lên để in. In được nhiều bản giống nhau, nhưng mỗi trang phải khắc một tấm gỗ riêng, khắc sai một chữ là hỏng cả tấm.
Bạn nói với con: ngày xưa có một cuốn sách là một điều rất quý, quý hơn nhiều so với bây giờ.
Chữ rời: ý tưởng xếp chữ như xếp đồ chơi
Chữ rời nghĩa là thay vì khắc cả trang, người ta làm từng con chữ riêng lẻ, mỗi con một chữ. Muốn in trang nào thì xếp các con chữ thành trang ấy. In xong, gỡ ra, xếp thành trang khác. Giống như con xếp những khối chữ cái đồ chơi thành tên mình, rồi xếp lại thành tên bạn.
Ở Trung Hoa, khoảng thế kỷ mười một, có một người tên là Tất Thăng đã làm chữ rời bằng đất nung, chuyện này được một học giả thời ấy ghi lại. Ở Triều Tiên, người ta đã in sách bằng chữ rời kim loại từ trước thời Gutenberg, và một cuốn sách in như thế vẫn còn giữ được đến ngày nay.
Chữ Hán có hàng nghìn chữ khác nhau, nên làm và xếp chữ rời rất vất vả. Còn những ngôn ngữ dùng bảng chữ cái như tiếng Đức chỉ cần vài chục chữ cái được dùng đi dùng lại, nên chữ rời rất hợp.
Với con, bạn có thể kể: ý tưởng chữ rời xuất hiện ở nhiều nơi, mỗi nơi một cách. Gutenberg là người đã làm cho nó chạy rất nhanh và lan đi khắp châu Âu.
Gutenberg đã làm gì đặc biệt?
Gutenberg vốn biết làm nghề kim loại. Ông nghĩ ra một chiếc khuôn cầm tay để đúc thật nhanh rất nhiều con chữ kim loại giống hệt nhau, con chữ nào cũng đều đặn, cao bằng nhau, để khi xếp lại mặt chữ phẳng như một.
Ông tìm ra một hỗn hợp kim loại dễ đúc mà vẫn đủ cứng. Ông dùng một loại mực pha dầu bám tốt vào chữ kim loại, thay vì loại mực nước dùng cho ván gỗ. Và ông dùng một chiếc máy ép có trục vít, giống loại máy người ta dùng để ép nho, ép dầu, để ấn giấy xuống đều tay.
Ghép những thứ ấy lại, xưởng của ông in được rất nhiều trang mỗi ngày. Cuốn sách nổi tiếng nhất của xưởng là một bộ Kinh Thánh in vào khoảng giữa những năm một nghìn bốn trăm năm mươi. Một số bản vẫn còn được giữ trong các thư viện và bảo tàng.
Điều hay để kể cho con là Gutenberg không phát minh từng thứ một từ con số không. Ông giỏi ghép những thứ đã có thành một cách làm mới chạy trơn tru.
Máy in đã thay đổi thế giới ra sao?
Sau Gutenberg, xưởng in mọc lên ở nhiều thành phố. Sách rẻ đi, nhiều người mua được hơn. Nhiều người học đọc hơn. Những ý tưởng mới, những phát hiện khoa học được in ra và đi xa hơn, nhanh hơn trước rất nhiều.
Các nhà khoa học có thể đọc kết quả của nhau, kiểm tra lại, và cùng tiến lên. Một nhà khoa học ở thành phố này đọc được sách của nhà khoa học ở thành phố kia mà không cần gặp mặt.
Ở nước mình, nghề in ván khắc đã có từ lâu. Tranh Đông Hồ mà con hay thấy dịp Tết, con gà, con lợn, đám cưới chuột, cũng được in bằng những tấm ván gỗ khắc, mỗi màu một tấm, in chồng lên giấy điệp. Con có thể so sánh: tranh Đông Hồ in bằng ván khắc cả hình, còn máy in của Gutenberg in bằng chữ rời.
Bạn hỏi con: nếu không có máy in, con nghĩ trên giá sách nhà mình bây giờ có bao nhiêu cuốn.
Làm con dấu in cùng con
Bạn có thể cùng con làm một con dấu để hiểu cách in. Lấy nửa củ khoai tây hay một cục tẩy to. Người lớn dùng dao nhỏ khắc một hình đơn giản như ngôi sao, trái tim, hay chữ cái đầu tên con. Phần dao là việc của bạn, con chỉ vẽ mẫu.
Nhớ một điều rất thú vị: muốn in ra chữ đúng chiều thì phải khắc chữ ngược. Hỏi con vì sao. Con sẽ phát hiện ra khi thử in một chữ khắc xuôi, nó bị ngược trên giấy. Người thợ in ngày xưa đọc chữ ngược rất giỏi.
Chấm con dấu vào mực dấu, màu nước đặc hay một miếng bọt biển thấm màu, rồi ấn lên giấy. Con có thể in một dải hoa văn, làm thiệp, làm giấy gói quà.
Muốn giống chữ rời, khắc mỗi củ khoai một chữ cái, rồi xếp chúng để in tên con, gỡ ra xếp lại thành tên bố, tên mẹ. Rửa tay sau khi chơi màu, và dọn sạch dao ngay.
Câu hỏi thường gặp
Gutenberg có phải người phát minh ra in ấn không?
Không. In bằng ván khắc đã có từ rất lâu ở châu Á, và chữ rời cũng đã được làm ở Trung Hoa và Triều Tiên trước ông. Gutenberg nổi tiếng vì đã tạo ra cách in chữ rời kim loại với khuôn đúc, mực dầu và máy ép, giúp in sách nhanh và lan rộng ở châu Âu.
Vì sao chữ trên con dấu phải khắc ngược?
Khi in, mặt con dấu úp xuống giấy, nên hình in ra là hình lật của mặt dấu, giống như hình trong gương. Muốn chữ in ra đọc xuôi, chữ trên mặt dấu phải khắc ngược. Con dấu của cơ quan, trường học cũng làm như vậy.
Máy in ngày nay có giống máy in của Gutenberg không?
Máy in ngày nay rất khác, nhanh hơn rất nhiều và dùng máy tính để sắp chữ. Nhưng ý tưởng in nhiều bản giống nhau từ một bản mẫu vẫn bắt nguồn từ những phát minh ngày xưa. Máy in ở nhà con thì phun những giọt mực nhỏ li ti thay vì ép chữ kim loại.
Tranh Đông Hồ được làm thế nào?
Tranh Đông Hồ được in bằng nhiều tấm ván gỗ khắc, mỗi tấm cho một màu, in lần lượt chồng lên nhau trên giấy điệp có ánh lấp lánh. Màu thường làm từ những thứ tự nhiên. Đây là một nghề truyền thống của làng tranh Đông Hồ ở vùng Kinh Bắc.
Kể chuyện Gutenberg cho trẻ mấy tuổi?
Trẻ năm sáu tuổi trở lên hiểu được ý chữ rời qua trò xếp khối chữ cái và làm con dấu. Trẻ nhỏ hơn có thể chỉ cần chơi in dấu và nghe kể rằng ngày xưa sách phải chép tay. Phần lịch sử chi tiết có thể để con lớn hơn tự tìm đọc.
