Mặt Trăng không hề đi theo mình. Nó ở xa đến mức chiếc xe chạy suốt một buổi mà hướng mình nhìn lên Mặt Trăng gần như không đổi, trong khi hàng cây, cột điện ven đường thì lùi vụt ra sau. Mắt mình so hai thứ đó với nhau, rồi kết luận rằng Mặt Trăng đang chạy cùng xe.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học, nơi bố mẹ và con nghe chung những câu hỏi vì sao. Nếu con bạn đang ngồi cạnh, tập hôm nay có một trò chơi bằng ngón tay mà hai bố con, hai mẹ con làm được ngay, khỏi cần đồ gì cả.
Vì sao con thấy Mặt Trăng chạy theo xe?
Câu hỏi này gần như đứa trẻ nào cũng hỏi, thường là trên đường về quê buổi tối, khi con ngồi sau xe và ngửa cổ nhìn trời. Con thấy cây cau, mái nhà, cột điện cứ lùi lại, còn Mặt Trăng thì cứ treo đúng chỗ ấy ngoài cửa kính. Xe rẽ trái, Mặt Trăng vẫn ở đó. Xe dừng, Mặt Trăng cũng dừng.
Con không nhìn sai. Con chỉ đang đoán theo một quy tắc mà con đã học được từ rất nhỏ: thứ gì đứng yên thì sẽ trôi ra sau khi mình đi tới. Cái cây đứng yên nên trôi ra sau. Mặt Trăng không trôi ra sau, vậy chắc nó đang đi cùng mình.
Quy tắc đó đúng với những thứ ở gần. Nó chỉ sai với những thứ ở thật xa, và Mặt Trăng là thứ xa nhất mà con từng thấy rõ hình dạng bằng mắt thường, trừ Mặt Trời và các vì sao.
Nên lần tới con hỏi, bạn có thể bắt đầu bằng một câu khen thật lòng: con để ý giỏi đấy, người lớn nhiều khi còn chẳng nhìn ra. Rồi mình cùng thử tìm xem vì sao.
Trò chơi ngón tay: vật gần chạy nhanh, vật xa chạy chậm
Bạn bảo con giơ một ngón tay ra trước mặt, gần sát mũi. Nhắm một mắt, rồi đổi sang mắt kia. Ngón tay sẽ nhảy qua nhảy lại rất mạnh so với bức tường phía sau. Giờ con duỗi thẳng tay ra xa và làm lại. Ngón tay vẫn nhảy, nhưng ít hơn hẳn.
Đó chính là điều đang xảy ra trên xe. Khi mình đổi chỗ nhìn, dù chỉ là đổi từ mắt trái sang mắt phải, vật ở gần sẽ nhảy nhiều, vật ở xa sẽ nhảy ít. Các nhà khoa học gọi hiện tượng này là thị sai, nhưng con chỉ cần nhớ câu gần nhảy nhiều, xa nhảy ít.
Trên xe cũng vậy, chỉ là thay vì đổi mắt thì cả cái xe đổi chỗ. Hàng cây sát đường nhảy vèo vèo. Ngọn núi đằng xa trôi chầm chậm. Còn Mặt Trăng ở xa đến mức nó gần như không nhảy chút nào.
Nếu đang đi đường, bạn có thể chơi tiếp trò đếm. Con thử chọn một cái cây gần, một ngọn đồi xa, rồi xem cái nào biến khỏi cửa kính trước. Con sẽ tự rút ra quy tắc mà chẳng cần ai giảng.
Mặt Trăng ở xa mình đến cỡ nào?
Mặt Trăng cách Trái Đất khoảng ba trăm tám mươi nghìn cây số. Con số này to quá nên trẻ khó hình dung. Bạn có thể kể theo cách khác: nếu có một con đường thẳng lên tới Mặt Trăng và nhà mình lái ô tô chạy đều suốt ngày suốt đêm không nghỉ, thì phải mất khoảng sáu tháng mới tới nơi.
Một cách khác nữa: đất nước mình từ cực Bắc tới cực Nam, tính theo đường chim bay, dài chừng một nghìn sáu trăm cây số. Quãng đường tới Mặt Trăng dài hơn thế hơn hai trăm lần.
Vì vậy chiếc xe chạy thêm năm cây số, mười cây số, hay cả trăm cây số thì so với quãng đường ấy vẫn chỉ là một chút xíu. Hướng mình nhìn lên Mặt Trăng gần như không xê dịch. Đó là lý do nó cứ đứng yên ngoài cửa kính.
Bạn để ý là mình nói khoảng và chừng, vì Mặt Trăng đi theo một đường hơi dẹt quanh Trái Đất, lúc gần hơn một chút, lúc xa hơn một chút. Dạy con quen với chữ khoảng cũng là dạy con một thói quen khoa học tốt.
Vậy cái gì khác cũng đi theo mình như Mặt Trăng?
Khi con đã hiểu, bạn hỏi lại con một câu: còn thứ gì khác cũng như đi theo mình không. Trẻ thường tự nghĩ ra Mặt Trời. Đúng vậy, Mặt Trời còn xa hơn Mặt Trăng rất nhiều, nên đi cả ngày nó cũng như treo một chỗ, chỉ từ từ đổi vị trí vì Trái Đất quay chứ không phải vì xe chạy.
Những vì sao cũng vậy. Ngọn núi rất xa đôi khi cũng cho cảm giác ấy trong một quãng ngắn. Còn đám mây thì khó đoán hơn, vì mây vừa ở xa vừa tự trôi theo gió.
Có một chi tiết vui bạn có thể kể thêm. Hai bạn nhỏ ở hai tỉnh khác nhau cùng nhìn lên trời một tối, cả hai đều thấy Mặt Trăng đi theo mình. Không ai sai cả, Mặt Trăng chỉ ở xa đến mức ai nhìn cũng thấy nó đứng cạnh mình.
Câu chuyện này thường làm trẻ thích thú, vì con bỗng hiểu rằng thế giới không xoay quanh mình, nhưng vẫn đủ rộng để mỗi người cùng ngắm một Mặt Trăng.
Trả lời thế nào khi con hỏi lúc đang buồn ngủ?
Câu hỏi này hay đến vào lúc khó nhất, trên đường xa, lúc con đã mệt. Khi đó bạn không cần giảng hết. Một câu đủ ý là đủ: Mặt Trăng ở xa lắm, xa đến nỗi xe mình chạy mãi mà nó chẳng kịp lùi lại, nên mình tưởng nó đi theo.
Rồi bạn hẹn con: mai về nhà mình chơi trò ngón tay nhé. Lời hẹn này quan trọng hơn bạn nghĩ. Nó cho con biết câu hỏi của con đáng để quay lại, chứ không phải bị gạt đi cho xong.
Có bố mẹ lỡ trả lời đùa rằng Mặt Trăng thích con nên đi theo con. Câu ấy đáng yêu, nhưng nếu nói thì bạn nên nói thêm rằng đó là câu đùa, còn sự thật là thế này. Trẻ phân biệt được chuyện đùa và chuyện thật, miễn là người lớn nói rõ.
Và nếu con hỏi thêm một câu mà bạn chưa chắc, như Mặt Trăng có rơi xuống không, bạn cứ nói mình chưa chắc, để mai hai bố con cùng tìm.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì hiểu được chuyện Mặt Trăng đi theo xe?
Khoảng bốn năm tuổi trở lên, trẻ đã chơi được trò ngón tay và hiểu câu gần nhảy nhiều, xa nhảy ít. Trẻ nhỏ hơn thì bạn chỉ cần nói ngắn rằng Mặt Trăng ở rất xa. Phần giải thích kỹ hơn để dành cho lần con hỏi lại.
Ban ngày có nhìn thấy Mặt Trăng không?
Có, khá nhiều ngày trong tháng mình thấy được Mặt Trăng trên nền trời xanh, nhất là buổi chiều hoặc buổi sáng sớm. Nó trông nhạt màu vì ánh nắng làm cả bầu trời sáng lên. Đây là lúc rất hợp để chơi trò Mặt Trăng đi theo xe mà không phải thức khuya.
Thị sai có được dùng trong khoa học thật không?
Có. Các nhà thiên văn đo xem một ngôi sao gần dịch đi bao nhiêu so với các sao rất xa phía sau khi Trái Đất ở hai đầu quỹ đạo, rồi tính ra khoảng cách tới ngôi sao đó. Cũng chính là trò nhắm mắt trái mắt phải, chỉ là làm với cả Trái Đất.
Vì sao Mặt Trăng trông to khi mới mọc ở chân trời?
Mặt Trăng ở chân trời không to hơn thật, chụp ảnh đo thì gần như bằng nhau. Đó là một ảo giác của mắt và não, và các nhà khoa học vẫn còn bàn chưa xong vì sao não mình lại bị lừa như thế. Bạn có thể cùng con lấy ngón tay đo thử để tự kiểm.
Có nên nói với con là Mặt Trăng đi theo con cho vui không?
Nói cho vui thì không sao, miễn là sau đó bạn nói rõ đâu là chuyện đùa và đâu là sự thật. Trẻ học rất nhanh cách tách hai thứ đó nếu người lớn làm mẫu. Điều nên tránh là để con tin mãi một điều sai chỉ vì không ai nhắc lại.
