Mặt Trăng lúc tròn lúc khuyết vì nó không tự phát sáng mà chỉ được Mặt Trời chiếu vào một nửa. Khi Mặt Trăng đi vòng quanh Trái Đất, mỗi đêm mình nhìn thấy phần nửa sáng ấy từ một góc khác, lúc thấy một mẩu cong như lưỡi liềm, lúc thấy một nửa, lúc thấy trọn cả mặt tròn.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Trẻ con Việt Nam may mắn vì có Tết Trung Thu, có ông bà hay nói rằm, mùng một, nên câu hỏi trăng tròn trăng khuyết đến rất sớm. Hôm nay mình kể cách giải thích, và một thí nghiệm chỉ cần quả bưởi với chiếc đèn bàn.
Mặt Trăng có tự sáng như bóng đèn không?
Điều đầu tiên con cần biết là Mặt Trăng không có đèn. Nó là một khối đá khổng lồ, tối như hòn đá ngoài sân. Mình thấy nó sáng vì Mặt Trời chiếu vào nó, rồi ánh sáng dội lại tới mắt mình, giống như cái gương phản chiếu hay bức tường trắng hắt nắng.
Mà một quả bóng được chiếu đèn từ một phía thì bao giờ cũng chỉ sáng được một nửa. Nửa quay về phía Mặt Trời thì sáng, nửa quay ra sau thì tối. Điều này đúng mọi lúc, đêm rằm cũng như đêm mùng một.
Vậy thì cái thay đổi mỗi đêm không phải là Mặt Trăng sáng nhiều hay sáng ít. Cái thay đổi là mình đang đứng ở đâu để nhìn cái nửa sáng ấy.
Bạn nói với con một câu dễ nhớ: Mặt Trăng lúc nào cũng sáng một nửa, chỉ là mình nhìn nghiêng nhiều hay ít.
Thí nghiệm quả bưởi và đèn bàn trong phòng tối
Bạn cần một quả bưởi hoặc quả cam, cắm vào một chiếc đũa cho dễ cầm, và một chiếc đèn bàn đặt ở một góc phòng. Tắt hết đèn khác, kéo rèm lại. Chiếc đèn là Mặt Trời, quả bưởi là Mặt Trăng, còn cái đầu của con chính là Trái Đất.
Con cầm đũa, giơ quả bưởi ra trước mặt, cao hơn đầu một chút. Rồi con đứng tại chỗ, xoay người thật chậm một vòng, mắt luôn nhìn quả bưởi. Khi quả bưởi nằm giữa con và chiếc đèn, con chỉ thấy mặt tối, đó là trăng non đầu tháng.
Xoay tiếp một chút, một mép cong sáng hiện ra như lưỡi liềm. Xoay tới khi chiếc đèn ở bên cạnh, con thấy đúng một nửa quả bưởi sáng. Xoay tới khi chiếc đèn ở sau lưng mình, cả mặt quả bưởi sáng tròn, đó là trăng rằm. Xoay nốt nửa vòng, phần sáng lại nhỏ dần.
Phần an toàn chỉ có một điều: bạn đặt đèn chắc chắn, dây điện gọn, và nhắc con đừng nhìn thẳng vào bóng đèn lâu. Phần còn lại là để con tự xoay, tự reo lên khi thấy lưỡi liềm hiện ra.
Vì sao người xưa đếm ngày theo trăng?
Mặt Trăng đi trọn một vòng các hình dạng mất khoảng hai mươi chín ngày rưỡi. Người xưa nhìn trời mỗi đêm và thấy nhịp ấy lặp đi lặp lại rất đều, nên họ dùng nó để đếm tháng. Âm lịch mà ông bà mình hay xem chính là lịch đếm theo Mặt Trăng.
Mùng một là lúc trăng non, gần như không thấy trăng. Từ đó trăng lớn dần, tới ngày rằm, tức ngày mười lăm, trăng tròn đầy nhất. Sau rằm trăng lại nhỏ dần cho tới cuối tháng.
Có tháng trăng tròn nhất vào đêm mười sáu chứ không phải mười lăm, vì vòng quay của Mặt Trăng không khớp tròn với số ngày. Nên nếu đêm rằm con thấy trăng hình như còn thiếu một chút ở mép, con không nhìn nhầm đâu.
Tết Trung Thu rơi vào rằm tháng Tám âm lịch, nên đêm hội rước đèn bao giờ cũng có trăng tròn, trời không mây là thấy. Lần tới con hỏi vì sao Trung Thu luôn có trăng, con đã có câu trả lời.
Hiểu lầm hay gặp: trăng khuyết vì bóng Trái Đất che
Nhiều người lớn cũng nghĩ phần tối của trăng khuyết là bóng của Trái Đất phủ lên. Nghe hợp lý, nhưng không đúng. Nếu đúng thế thì phần tối phải có hình cong lõm theo hình tròn của Trái Đất, và phải xảy ra đúng lúc Trái Đất nằm chắn giữa Mặt Trời với Mặt Trăng.
Trong thí nghiệm quả bưởi, con sẽ thấy khi trăng khuyết, cái đầu của con không hề chắn ánh đèn. Phần tối chỉ là phía quả bưởi không được chiếu.
Bóng Trái Đất có phủ lên Mặt Trăng, nhưng chỉ thỉnh thoảng, vào những đêm trăng tròn đặc biệt. Khi đó gọi là nguyệt thực. Trăng tối dần đi, có khi chuyển sang màu đỏ đồng, rồi sáng trở lại sau vài giờ.
Nếu con thử trong thí nghiệm, đặt đầu mình chắn thẳng giữa đèn và quả bưởi, quả bưởi sẽ tối hẳn. Đó là nguyệt thực trong phòng khách nhà mình.
Một tháng ghi nhật ký trăng cùng con
Cách hay nhất để con nhớ là tự quan sát. Bạn cùng con làm một tờ giấy chia ô, mỗi tối nhìn trăng và tô lại hình dạng thấy được vào một ô. Hôm mưa, hôm mây thì để trống và ghi chữ mây.
Sau chừng hai tuần, con sẽ tự thấy hình trăng lớn dần hay nhỏ dần theo một trật tự. Có khi con còn phát hiện ra trăng không phải lúc nào cũng mọc vào buổi tối. Có những ngày trăng hiện ra giữa buổi chiều, và có những ngày phải gần sáng mới thấy.
Bạn đừng sửa tranh của con cho giống sách. Tranh lệch một chút cũng không sao. Cái quý là con quen nhìn bầu trời mỗi tối và đặt câu hỏi từ chính những gì mình thấy.
Cuối tháng, hai bố con, hai mẹ con trải tờ giấy ra xem lại. Rất có thể con sẽ hỏi một câu mới mà chính bạn chưa nghĩ tới.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trên Mặt Trăng có hình như chú Cuội ngồi gốc cây đa?
Những vệt sẫm trên Mặt Trăng là các vùng đá tối màu, hình thành từ rất lâu khi dung nham phun ra rồi nguội lại. Mắt người thích tìm hình quen thuộc nên mỗi dân tộc thấy một hình khác nhau. Người Việt thấy chú Cuội và cây đa, nhiều nơi khác lại thấy con thỏ.
Vì sao mình luôn chỉ thấy một mặt của Mặt Trăng?
Mặt Trăng tự quay một vòng đúng bằng thời gian nó đi một vòng quanh Trái Đất, nên lúc nào cũng quay cùng một mặt về phía mình. Mặt kia vẫn được Mặt Trời chiếu sáng vào những lúc khác, chỉ là từ Trái Đất mình không nhìn thấy.
Trăng non mùng một có ở trên trời không?
Có, Mặt Trăng vẫn ở đó, nhưng nó nằm gần phía Mặt Trời, mặt quay về mình là mặt tối. Ánh nắng ban ngày lại quá chói nên gần như không thể thấy. Một hai ngày sau, lưỡi liềm mỏng đầu tiên mới hiện ra lúc chiều tối.
Ban ngày có nhìn được trăng khuyết không?
Có, khá nhiều ngày mình thấy trăng nửa vầng trên nền trời xanh vào buổi chiều hoặc buổi sáng. Đây là dịp rất tốt để con vừa nhìn trăng vừa nhìn hướng Mặt Trời, và thấy phần sáng của trăng luôn quay về phía Mặt Trời.
Nguyệt thực có nguy hiểm khi nhìn bằng mắt thường không?
Nguyệt thực xem bằng mắt thường hoàn toàn an toàn, vì mình chỉ nhìn Mặt Trăng tối đi. Cái cần cẩn thận là nhật thực, khi Mặt Trăng che Mặt Trời, vì nhìn thẳng Mặt Trời có thể làm hỏng mắt. Hai hiện tượng nghe giống nhau nhưng cách xem rất khác.
