Mặt Trời là một ngôi sao, một quả cầu khí khổng lồ nóng rực. Nó nóng và sáng vì sâu trong lõi, những hạt cực kỳ nhỏ bị ép vào nhau dưới sức nóng và sức nén khủng khiếp, nhập lại thành hạt mới và toả ra rất nhiều năng lượng. Năng lượng ấy đi ra bề mặt rồi bay tới Trái Đất thành ánh sáng và hơi ấm.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Mặt Trời là thứ con thấy mỗi ngày nhưng ít khi hỏi tới, cho tới một buổi trưa nắng gắt con chợt hỏi vì sao nó nóng thế. Tập hôm nay mình kể Mặt Trời to cỡ nào, xa cỡ nào, và vì sao mình phải yêu nó từ xa.
Mặt Trời làm bằng gì mà nóng như vậy?
Mặt Trời không phải một đống lửa. Lửa ở bếp nhà mình cần củi, cần gas, và cần không khí. Ngoài vũ trụ không có không khí để đốt, mà Mặt Trời vẫn sáng suốt mấy tỷ năm nay. Vậy nó lấy sức nóng từ đâu.
Mặt Trời gồm chủ yếu là khí, phần lớn là loại khí nhẹ nhất có tên là hydro. Vì Mặt Trời quá to, quá nặng, nên phần giữa của nó bị toàn bộ khối khí bên ngoài đè xuống. Ở đó vừa nóng vừa bị nén chặt đến mức những hạt nhỏ xíu bị ép dính vào nhau, nhập thành một loại khí khác.
Mỗi lần như thế, một chút năng lượng được toả ra. Hàng tỷ tỷ lần như thế xảy ra mỗi giây, cộng lại thành sức nóng khổng lồ. Các nhà khoa học gọi chuyện này là phản ứng tổng hợp hạt nhân. Với con, bạn nói gọn: trong lòng Mặt Trời, những hạt tí hon bị ép vào nhau và mỗi lần như thế lại bật ra một chút ánh sáng và hơi nóng.
Bề mặt Mặt Trời nóng khoảng năm nghìn rưỡi độ. Nồi nước sôi trong bếp chỉ có một trăm độ. Còn phần lõi bên trong thì nóng hơn bề mặt rất nhiều lần nữa.
Mặt Trời to cỡ nào, ở xa cỡ nào?
Nếu Trái Đất to bằng một hạt đậu xanh, thì Mặt Trời to cỡ một quả bóng đá loại lớn, hay một chiếc nón lá trải rộng. Bề ngang Mặt Trời gấp khoảng một trăm lẻ chín lần bề ngang Trái Đất, và bên trong nó chứa vừa khoảng một triệu Trái Đất.
Thế mà nhìn lên trời, Mặt Trời chỉ to bằng một cái đĩa nhỏ. Lý do là nó ở rất xa, khoảng một trăm năm mươi triệu cây số. Ánh sáng là thứ nhanh nhất mình biết, vậy mà đi từ Mặt Trời tới Trái Đất cũng mất hơn tám phút.
Điều này dẫn tới một ý rất thú vị bạn có thể kể với con: Mặt Trời mình thấy lúc này là Mặt Trời của hơn tám phút trước. Ánh nắng đang chiếu lên má con đã lên đường từ khi con chưa ra sân.
Bạn không cần con nhớ con số. Chỉ cần con nhớ hai ý: Mặt Trời to hơn Trái Đất rất rất nhiều, và ở xa đến mức ánh sáng cũng phải đi mất mấy phút mới tới.
Không có Mặt Trời thì Trái Đất sẽ ra sao?
Hãy hỏi con câu này và để con đoán. Trẻ thường nói sẽ tối. Đúng, nhưng còn nhiều hơn thế. Không có Mặt Trời, Trái Đất sẽ lạnh cóng, sông hồ đóng băng, và gần như mọi sự sống mình biết sẽ không tồn tại được.
Cây lúa ngoài đồng, rau ngoài vườn đều dùng ánh nắng để tự làm ra thức ăn cho mình. Con trâu ăn cỏ, con gà ăn thóc, rồi con người ăn rau, ăn cơm, ăn thịt. Lần ngược lại, bữa cơm nào cũng bắt đầu từ ánh nắng.
Mưa cũng nhờ Mặt Trời. Nắng làm nước ở biển, ở sông bốc hơi bay lên, thành mây rồi rơi xuống thành mưa. Gió cũng thế, vì nắng làm chỗ này nóng hơn chỗ kia, không khí chuyển động thành gió.
Nên khi con hỏi Mặt Trời để làm gì, câu trả lời gần như là: để mọi thứ con thấy quanh mình có thể sống.
Mặt Trời có bao giờ tắt không?
Trẻ đôi khi lo lắng sau khi nghe Mặt Trời là một ngôi sao, vì con nghĩ ngôi sao nào rồi cũng tắt. Bạn trả lời thật nhưng nhẹ nhàng: Mặt Trời đã sáng được khoảng bốn tỷ rưỡi năm và sẽ còn sáng thêm vài tỷ năm nữa.
Vài tỷ năm là quãng thời gian dài không thể tưởng tượng. Nếu mỗi năm là một hạt gạo, thì vài tỷ năm là đủ gạo cho cả làng ăn nhiều đời. Không ai trong chúng ta, cũng không cả cháu chắt chút chít của chúng ta, phải lo chuyện ấy.
Chuyện xa đến thế, các nhà khoa học đoán được nhờ quan sát rất nhiều ngôi sao khác đang ở những tuổi khác nhau, giống như nhìn một khu vườn có cây non, cây lớn, cây già để biết một cái cây sẽ lớn lên ra sao.
Nếu con vẫn băn khoăn, bạn ôm con và nói rằng sáng mai Mặt Trời vẫn mọc, như nó đã mọc mỗi sáng từ trước khi có ông bà, bố mẹ và con.
Yêu Mặt Trời từ xa: an toàn dưới nắng cho trẻ
Ánh sáng Mặt Trời mạnh đến mức có thể làm hại mắt và da. Lời dặn quan trọng nhất là không bao giờ nhìn thẳng vào Mặt Trời, cả khi nắng nhạt, cả khi đeo kính râm, cả qua ống nhòm hay điện thoại. Mắt có thể bị tổn thương mà lúc đó không thấy đau.
Da trẻ mỏng hơn da người lớn nên dễ bị cháy nắng. Buổi trưa ở nước mình nắng rất gắt, nhất là mùa hè. Đội mũ rộng vành, mặc áo nhẹ có tay, chơi dưới bóng cây, và uống đủ nước là những việc đơn giản giữ cho con khoẻ.
Bóng của chính mình là một chiếc đồng hồ vui. Bạn có thể cùng con đứng ngoài sân vài lần trong ngày và nhìn bóng. Bóng ngắn nhất là lúc nắng gay gắt nhất, đó là lúc nên vào trong mát.
Nếu con bị cháy nắng, da đỏ rát hay phồng, hoặc con mệt lả, đau đầu sau khi chơi nắng lâu, bạn đưa con vào chỗ mát, cho uống nước và hỏi ý kiến bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Mặt Trời có màu vàng hay màu trắng?
Ánh sáng Mặt Trời thật ra gần như trắng, gồm đủ mọi màu trộn lại. Mình thấy nó vàng hoặc cam, nhất là lúc sáng sớm và chiều tối, là vì ánh sáng đi qua không khí bị lọc bớt một phần màu xanh. Phi hành gia ngoài vũ trụ thấy Mặt Trời trắng sáng.
Vì sao buổi trưa nắng nóng hơn buổi sáng?
Buổi trưa Mặt Trời lên cao, ánh nắng chiếu gần như thẳng xuống, dồn năng lượng vào một chỗ nhỏ hơn. Buổi sáng nắng chiếu xiên, trải rộng trên mặt đất nên ấm nhẹ hơn. Bóng của con ngắn nhất vào buổi trưa là dấu hiệu dễ thấy nhất.
Có thể đi tới Mặt Trời được không?
Con người không thể đi tới Mặt Trời vì nó quá nóng. Các nhà khoa học đã gửi những con tàu không người lái bay lại khá gần để đo đạc, chúng phải có tấm chắn nhiệt rất đặc biệt. Còn đặt chân lên thì không thể, vì Mặt Trời không có mặt đất mà toàn là khí nóng rực.
Mặt Trời có tự quay không?
Có, Mặt Trời tự quay, nhưng vì nó là khí chứ không phải đá cứng, nên phần giữa quay nhanh hơn phần gần hai đầu. Các nhà khoa học biết điều này nhờ theo dõi những vết sẫm màu trên bề mặt nó trôi đi qua nhiều ngày.
Trẻ nhỏ cần tắm nắng không?
Ánh nắng nhẹ buổi sáng giúp cơ thể tạo ra vitamin D, nhưng thời gian và cách tắm nắng cho từng trẻ, nhất là trẻ sơ sinh, nên hỏi bác sĩ nhi. Điều chắc chắn là tránh nắng gắt buổi trưa và không để trẻ bị cháy nắng.
