Năm một nghìn bảy trăm chín mươi sáu, ở một vùng quê nước Anh, bác sĩ Edward Jenner lấy một chút chất từ vết mụn đậu bò trên tay một cô gái vắt sữa, đưa vào một vết xước nhỏ trên tay một cậu bé. Sau đó ông chứng minh cậu bé không mắc bệnh đậu mùa, một căn bệnh rất đáng sợ thời ấy. Đó là khởi đầu của vắc xin, và cái tên vắc xin có gốc từ chữ con bò trong tiếng La tinh.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Câu chuyện này rất hợp để kể trước một lần con đi tiêm phòng, để con hiểu mũi tiêm nhỏ ấy có một lịch sử dài và đẹp. Mình sẽ kể đúng những gì đã được ghi lại, và cả điều mà ngày nay người ta làm khác.
Bệnh đậu mùa đáng sợ thế nào?
Ngày xưa, khắp thế giới có một căn bệnh tên là đậu mùa. Người bệnh sốt cao, nổi đầy mụn khắp người. Rất nhiều người không qua khỏi, nhiều người khỏi bệnh thì để lại sẹo rỗ trên mặt, có người bị mù.
Ở nước mình, ông bà xưa cũng biết đến bệnh này, và nhiều người già ngày trước còn mang những vết sẹo rỗ của nó. Bệnh lây từ người sang người, cả làng có thể cùng mắc.
Người xưa ở nhiều nơi, kể cả ở châu Á, châu Phi, đã thử một cách phòng bệnh: lấy một chút vảy từ người mắc bệnh nhẹ đưa vào người khoẻ, mong họ chỉ mắc nhẹ rồi không mắc lại. Cách này cứu được nhiều người nhưng cũng nguy hiểm, vì có người mắc nặng và lây cho người khác.
Với trẻ nhỏ, bạn có thể kể nhẹ nhàng: đó là một bệnh làm người ta rất mệt và nổi nhiều mụn, ngày xưa ai cũng sợ, bây giờ thì không còn nữa. Phần sau sẽ kể vì sao.
Những cô vắt sữa không mắc bệnh
Edward Jenner là một bác sĩ ở vùng nông thôn nước Anh. Ở đó người ta truyền tai nhau một điều lạ: những cô gái vắt sữa bò từng bị bệnh đậu bò, một bệnh nhẹ làm nổi vài mụn trên tay, thì sau đó không mắc bệnh đậu mùa.
Bệnh đậu bò lây từ con bò sang tay người vắt sữa, chỉ làm sốt nhẹ và nổi vài mụn rồi khỏi. Jenner tự hỏi: phải chăng bị bệnh nhẹ ấy rồi thì cơ thể được bảo vệ khỏi bệnh nặng kia.
Ông không phải người duy nhất nghe chuyện này, và trước ông cũng đã có người thử. Điều làm Jenner khác là ông quyết định làm thử một cách cẩn thận, ghi chép lại đầy đủ và công bố cho mọi người cùng kiểm tra.
Đây là lúc bạn có thể hỏi con: nếu con nghe một điều lạ như vậy, con sẽ làm gì để biết nó có đúng không. Để con nghĩ, rồi kể tiếp.
Cô vắt sữa Sarah và cậu bé James
Tháng năm năm một nghìn bảy trăm chín mươi sáu, một cô vắt sữa tên là Sarah Nelmes đến gặp Jenner với những mụn đậu bò trên tay. Người ta kể rằng cô bị lây từ một con bò tên là Blossom.
Jenner lấy một chút chất từ mụn trên tay cô, đưa vào hai vết xước nhỏ trên cánh tay của James Phipps, một cậu bé tám tuổi, con trai người làm vườn của ông. Vài ngày sau, James sốt nhẹ, hơi mệt, rồi khỏi.
Khoảng hơn một tháng sau, Jenner đưa một chút chất từ người bệnh đậu mùa vào tay James. Cậu bé không hề mắc bệnh. Cơ thể cậu đã được bảo vệ. Sau đó Jenner thử với thêm nhiều người, ghi chép, và viết sách kể lại kết quả.
Bạn nên nói thật với con một điều: ngày nay, không ai được phép thử nghiệm như thế trên một em bé. Các thử nghiệm bây giờ phải qua rất nhiều bước kiểm tra an toàn, người tham gia phải được giải thích và đồng ý. Câu chuyện của Jenner vừa là một bước tiến lớn, vừa nhắc mình vì sao khoa học cần có những quy tắc bảo vệ con người.
Vì sao vắc xin mang tên con bò?
Trong tiếng La tinh, một ngôn ngữ cổ, con bò cái được gọi là vacca. Bệnh đậu bò được đặt tên theo đó. Cách phòng bệnh của Jenner vì thế được gọi bằng một chữ có gốc từ con bò, và từ ấy dần trở thành chữ vắc xin mà mình dùng ngày nay cho mọi loại thuốc chủng ngừa.
Vậy là mỗi lần con đi tiêm vắc xin, dù là phòng bệnh gì, con đang mang theo một chút câu chuyện về con bò sữa và cô vắt sữa năm xưa. Trẻ thường thích thú với chi tiết này.
Vắc xin hoạt động thế nào. Bạn có thể kể đơn giản: cơ thể con có một đội bảo vệ. Vắc xin giống như cho đội bảo vệ xem trước ảnh của kẻ xấu, để khi kẻ xấu thật tới, đội nhận ra ngay và đuổi đi kịp.
Về tiêm chủng cho con, lịch tiêm và loại vắc xin phù hợp, bạn hỏi bác sĩ hay cán bộ y tế nơi tiêm chủng. Nhà Bác Học chỉ kể câu chuyện lịch sử.
Bệnh đậu mùa đã biến mất
Sau Jenner, cách phòng bệnh của ông lan ra khắp thế giới. Nhiều thế hệ bác sĩ, y tá, nhân viên y tế đã đi khắp các làng mạc, kể cả những nơi xa xôi, để tiêm phòng cho mọi người.
Gần hai trăm năm sau thí nghiệm của Jenner, vào năm một nghìn chín trăm tám mươi, Tổ chức Y tế Thế giới tuyên bố bệnh đậu mùa đã bị loại trừ hoàn toàn khỏi thế giới. Đây là căn bệnh đầu tiên con người xoá sổ được.
Đó là lý do bây giờ con không phải tiêm phòng đậu mùa nữa, và ông bà mình là một trong những thế hệ cuối cùng còn nhớ về nó.
Trước khi con ngủ, bạn có thể hỏi: nếu được chọn xoá bỏ một căn bệnh nữa trên thế giới, con muốn xoá bệnh nào. Câu trả lời của con có khi là một ước mơ đáng nuôi dưỡng.
Câu hỏi thường gặp
Edward Jenner sinh năm nào?
Edward Jenner sinh năm một nghìn bảy trăm bốn mươi chín ở nước Anh và mất năm một nghìn tám trăm hai mươi ba. Ông là bác sĩ ở vùng quê và rất thích tìm hiểu thiên nhiên, từng nghiên cứu cả về chim cu cu.
Jenner có phải người đầu tiên nghĩ ra vắc xin không?
Trước Jenner đã có người dân quê và ít nhất một người nông dân thử dùng bệnh đậu bò để phòng đậu mùa. Nhưng Jenner là người làm thử có hệ thống, ghi chép và công bố để giới y học kiểm tra và áp dụng rộng rãi. Vì vậy ông thường được gọi là người đặt nền móng cho vắc xin.
Vì sao tiêm vắc xin có lúc bị sốt nhẹ?
Sau khi tiêm, đội bảo vệ của cơ thể bắt đầu làm quen và tập luyện, nên đôi khi trẻ sốt nhẹ, quấy hay đau chỗ tiêm một hai ngày. Đây thường là phản ứng bình thường. Cách theo dõi và khi nào cần đi khám, bạn hãy hỏi cán bộ y tế nơi tiêm.
Kể chuyện tiêm phòng thế nào để trẻ bớt sợ?
Kể câu chuyện về Jenner, về đội bảo vệ trong cơ thể, và nói thật rằng mũi tiêm sẽ hơi đau một chút rồi qua nhanh. Không doạ trẻ bằng mũi tiêm khi trẻ nghịch. Ôm con và khen con dũng cảm sau khi tiêm.
Ngày nay vắc xin có còn làm từ con bò không?
Không. Vắc xin ngày nay được làm bằng nhiều cách hiện đại khác nhau trong phòng thí nghiệm, tuỳ từng bệnh. Chỉ có cái tên là vẫn giữ lại để nhớ về câu chuyện con bò sữa của Jenner.
