Ban ngày các vì sao không đi đâu cả, chúng vẫn ở nguyên trên trời. Mình không thấy chúng vì ánh nắng Mặt Trời làm cả bầu trời sáng bừng lên, và những chấm sáng bé xíu từ các ngôi sao rất xa bị lẫn mất trong cái sáng ấy, giống như ngọn nến nhỏ thắp giữa trưa hè.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Câu hỏi này thường đến vào buổi sáng, khi con nhớ lại bầu trời đầy sao tối qua rồi ngơ ngác nhìn lên trời xanh trống trơn. Mình sẽ chỉ cho bạn một thí nghiệm bằng chiếc đèn pin, và kể cho con một bí mật: có một ngôi sao mà ban ngày con vẫn thấy.
Sao vẫn ở đó, chỉ là bị che bởi ánh sáng
Hãy bắt đầu bằng một câu thật chắc chắn để con yên tâm: các vì sao không tắt, không đi ngủ, không trốn đi đâu. Chúng ở rất xa, xa hơn Mặt Trời gấp rất nhiều lần, và vẫn chiếu sáng cả ngày lẫn đêm.
Cái thay đổi là bầu trời quanh chúng. Ban đêm, nền trời tối đen, nên một chấm sáng nhỏ cũng hiện ra rõ ràng. Ban ngày, ánh nắng chiếu vào lớp không khí, không khí hắt ánh sáng đi khắp nơi, làm cả vòm trời thành một tấm màn sáng xanh. Chấm sáng của ngôi sao vẫn có, nhưng nó yếu hơn tấm màn ấy rất nhiều.
Bạn có thể ví với một tiếng thì thầm. Trong phòng yên tĩnh, con nghe rõ mẹ thì thầm. Giữa chợ ồn ào, mẹ vẫn thì thầm y như thế, nhưng con không nghe được nữa. Tiếng thì thầm không mất đi, chỉ bị tiếng ồn át mất.
Ngôi sao ban ngày cũng là một tiếng thì thầm giữa chợ.
Thí nghiệm chiếc đèn pin giữa trưa
Bạn cần một chiếc đèn pin nhỏ. Tối hôm trước, vào phòng tắt đèn, bật đèn pin chiếu lên tường. Con sẽ thấy một vòng sáng rất rõ. Trưa hôm sau, ra sân nắng, bật đúng chiếc đèn ấy chiếu lên bức tường trắng. Vòng sáng gần như biến mất, có khi phải ghé sát mới nhận ra.
Hỏi con: chiếc đèn pin có yếu đi không. Con sẽ nói không, vẫn là chiếc đèn ấy, pin ấy. Vậy vì sao không thấy. Vì nắng chiếu lên tường mạnh hơn đèn pin nhiều lần.
Đó chính là chuyện của các vì sao. Đèn pin là ngôi sao, bức tường là bầu trời. Ban đêm nền tối nên sao hiện ra, ban ngày nền sáng nên sao chìm đi.
Một lưu ý nhỏ: bạn nhắc con không chiếu đèn pin vào mắt người khác, và không nhìn thẳng lên Mặt Trời trong lúc chơi ngoài sân. Mắt trẻ rất quý, chói một chút cũng không nên.
Ngôi sao mà ban ngày con vẫn nhìn thấy
Giờ là phần bí mật. Có một ngôi sao mà ngày nào con cũng thấy, đó chính là Mặt Trời. Mặt Trời là một ngôi sao, cũng là quả cầu khí nóng rực như những ngôi sao lấp lánh ban đêm.
Mặt Trời trông to và chói như thế chỉ vì nó ở gần mình hơn rất nhiều so với các ngôi sao khác. Những ngôi sao ban đêm, nhiều ngôi còn to và sáng hơn Mặt Trời, nhưng ở xa đến mức chỉ còn là một chấm.
Trẻ thường ngạc nhiên lắm khi nghe điều này. Bạn có thể hỏi tiếp: vậy nếu mình bay rất xa Mặt Trời thì nó sẽ trông như thế nào. Con sẽ tự đoán ra: nó sẽ nhỏ dần, rồi thành một ngôi sao lấp lánh giữa muôn ngàn ngôi sao khác.
Kèm theo bí mật ấy là một lời dặn rất nghiêm: không bao giờ nhìn thẳng vào Mặt Trời, kể cả qua kính râm, ống nhòm hay điện thoại. Ánh sáng của nó đủ mạnh để làm hỏng mắt mà mình không kịp thấy đau.
Có khi nào ban ngày thấy được sao không?
Có một vài trường hợp. Khi nhật thực toàn phần xảy ra, Mặt Trăng che kín Mặt Trời, trời tối sầm lại trong vài phút, và người ta thấy được vài ngôi sao sáng giữa ban ngày. Đó là cảnh rất hiếm, mỗi nơi trên Trái Đất phải rất lâu mới gặp một lần.
Sao Kim, hành tinh rất sáng mà ông bà mình gọi là sao Mai, sao Hôm, đôi khi có thể nhìn thấy giữa ban ngày nếu trời thật trong và người xem biết chính xác chỗ cần nhìn. Nó không phải ngôi sao mà là hành tinh, nhưng với trẻ thì đó vẫn là một chấm sáng kỳ diệu giữa trời xanh.
Còn Mặt Trăng thì rõ nhất. Rất nhiều buổi chiều con có thể thấy Mặt Trăng nhạt màu trên nền trời. Mặt Trăng không phải ngôi sao, nhưng nó giúp con hiểu rằng bầu trời ban ngày không hề trống rỗng.
Có một câu chuyện lan truyền rằng đứng dưới đáy giếng sâu thì ban ngày nhìn thấy sao. Nhiều người đã thử và thấy không đúng. Bạn có thể kể với con như một ví dụ về chuyện nghe hay nhưng khi kiểm thì sai.
Vì sao mỗi mùa lại thấy những ngôi sao khác nhau?
Khi con đã hiểu sao vẫn còn đó lúc ban ngày, sẽ có một câu hỏi tiếp theo rất hay: những ngôi sao đang ở sau Mặt Trời thì sao. Chúng ở phía ban ngày, nên mình không thấy được chúng chừng nào Trái Đất còn ở chỗ đó.
Trái Đất đi một vòng quanh Mặt Trời mỗi năm. Mỗi tháng, phía ban đêm của Trái Đất lại quay về một hướng hơi khác trong vũ trụ. Vì thế những ngôi sao mình thấy buổi tối mùa hè khác với những ngôi sao buổi tối mùa đông.
Bạn nói với con: bầu trời đêm như một cuốn sách lớn, mỗi mùa Trái Đất lật sang một trang. Những ngôi sao mùa này đang trốn sau ánh nắng, vài tháng nữa chúng sẽ hiện ra buổi tối.
Câu này mở ra cả một thói quen thú vị: ghi lại vài ngôi sao sáng con thấy tháng này, rồi vài tháng sau nhìn lại xem chúng còn ở đó không.
Câu hỏi thường gặp
Có phải ban ngày sao ngủ không?
Không, các ngôi sao không ngủ và không tắt. Chúng chiếu sáng liên tục suốt hàng triệu năm. Mình không thấy chúng ban ngày chỉ vì bầu trời quá sáng, chứ chúng vẫn ở đó.
Vì sao bầu trời ban ngày màu xanh mà ban đêm màu đen?
Ban ngày nắng chiếu vào không khí, không khí hắt ánh sáng xanh đi khắp nơi nên cả bầu trời sáng xanh. Ban đêm phía mình quay lưng lại Mặt Trời, không còn nắng chiếu vào không khí phía trên, nên trời tối và các vì sao hiện ra.
Phi hành gia trên trạm vũ trụ ban ngày có thấy sao không?
Trên quỹ đạo không có lớp không khí hắt sáng, nên nền trời luôn đen. Tuy vậy khi Mặt Trời và Trái Đất sáng chói ở gần, mắt người và máy ảnh vẫn khó thấy các ngôi sao mờ, giống như mình khó thấy sao khi đứng cạnh đèn pha.
Làm sao giải thích Mặt Trời là ngôi sao cho trẻ ba tuổi?
Với trẻ ba tuổi, bạn chỉ cần một câu: Mặt Trời là một ngôi sao ở gần nhà mình nên trông to và sáng. Không cần nói thêm. Khi con lớn hơn và hỏi tiếp, bạn hãy kể thêm từng chút một.
Có nên cho trẻ nhìn Mặt Trời qua kính râm không?
Không nên. Kính râm thường không đủ để bảo vệ mắt khi nhìn thẳng Mặt Trời. Muốn xem nhật thực, cần kính chuyên dụng đạt chuẩn hoặc xem gián tiếp qua lỗ nhỏ chiếu bóng lên giấy, luôn có người lớn hướng dẫn.
