Ngày mười bảy tháng mười hai năm một nghìn chín trăm linh ba, trên một đồi cát lộng gió ở bờ biển nước Mỹ, hai anh em Wilbur và Orville Wright đã bay thành công chiếc máy bay có động cơ do chính tay họ làm ra. Chuyến bay đầu tiên do người em là Orville lái chỉ kéo dài khoảng mười hai giây, nhưng đó là lần đầu con người điều khiển được một cỗ máy nặng hơn không khí bay lên bằng sức của chính nó.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Tập này là một câu chuyện trước giờ ngủ, có thật từng chi tiết chính. Bạn có thể đọc cho con nghe, và dừng lại ở những chỗ mình gợi ý để hỏi con một câu.
Chiếc chong chóng đồ chơi của hai anh em
Ngày xửa ngày xưa, ở một thị trấn nước Mỹ, có hai anh em tên là Wilbur và Orville. Wilbur là anh, Orville là em, kém anh mấy tuổi. Một hôm, người bố đi xa về mang cho hai anh em một món quà lạ: một chiếc chong chóng nhỏ làm bằng tre, giấy và nút bần, xoắn một sợi dây cao su rồi thả ra là nó bay vù lên trần nhà.
Hai anh em mê món đồ chơi ấy lắm. Chơi mãi đến khi nó hỏng, hai anh em tự làm lại những chiếc khác, to hơn. Nhiều năm sau, khi đã thành người lớn nổi tiếng, họ vẫn kể rằng chiếc chong chóng ấy đã gieo vào đầu họ ý nghĩ về việc bay.
Lớn lên, hai anh em mở một tiệm sửa và bán xe đạp. Họ giỏi tay nghề, hiểu máy móc, hiểu cách làm những bộ phận nhẹ mà chắc, và hiểu một điều rất quan trọng: muốn đi xe đạp thì phải học giữ thăng bằng và lái.
Đến đây bạn có thể hỏi con: con nghĩ tiệm xe đạp giúp gì cho việc làm máy bay. Để con đoán, rồi kể tiếp.
Học từ chim và từ những người đi trước
Hồi ấy đã có nhiều người thử bay bằng tàu lượn, một loại cánh lớn không có động cơ, chạy xuống dốc rồi lượn theo gió. Có một người Đức rất nổi tiếng với những chuyến lượn như vậy, nhưng ông đã mất sau một tai nạn. Tin ấy làm hai anh em suy nghĩ rất nhiều.
Họ nhận ra vấn đề lớn nhất không phải là bay lên, mà là điều khiển khi ở trên trời, giống như điều khiển chiếc xe đạp cho khỏi đổ. Họ ngồi quan sát chim bay hàng giờ, và thấy chim giữ thăng bằng bằng cách khẽ vặn đầu cánh.
Người ta kể rằng một hôm Wilbur cầm một cái hộp giấy dài rỗng, vặn xoắn hai đầu hộp theo hai chiều ngược nhau, và nảy ra ý làm cánh máy bay có thể vặn xoắn như thế để giữ thăng bằng. Ý tưởng ấy trở thành một phần quan trọng của chiếc máy bay sau này.
Bạn nói với con: hai anh em không phát minh từ con số không. Họ học từ chim, từ những người đi trước, kể cả từ những người đã thất bại.
Đường hầm gió tự làm và hàng trăm lần thử
Ban đầu hai anh em dùng những con số tính toán mà người khác đã công bố để làm tàu lượn. Nhưng tàu lượn của họ không bay tốt như những con số hứa hẹn. Thay vì bỏ cuộc, họ tự kiểm tra lại.
Trong tiệm xe đạp, họ tự làm một đường hầm gió: một chiếc hộp dài có quạt thổi gió qua. Bên trong họ đặt những mẩu cánh nhỏ bằng kim loại với đủ kiểu cong, kiểu dày mỏng, và đo xem cánh nào được gió nâng lên tốt nhất. Họ thử rất nhiều hình dạng cánh khác nhau.
Họ cũng mang tàu lượn ra một bãi cát ven biển nhiều gió đều, bay đi bay lại hàng trăm lần, ngã xuống cát, sửa, rồi bay lại. Cát mềm giúp những lần ngã đỡ nguy hiểm.
Đây là chỗ hay để dừng lại hỏi con: nếu con làm một thứ mà nó không chạy như con muốn, con sẽ làm gì. Câu chuyện của hai anh em cho thấy kiểm tra lại và thử lại quan trọng thế nào.
Mười hai giây đổi thay thế giới
Khi tàu lượn đã điều khiển tốt, họ gắn thêm một động cơ nhỏ và hai cánh quạt. Không tìm được động cơ đủ nhẹ, họ cùng một người thợ máy tự làm lấy. Cánh quạt họ cũng tự thiết kế, coi nó như một cái cánh nhỏ quay tròn.
Buổi sáng mười bảy tháng mười hai năm một nghìn chín trăm linh ba trời lạnh, gió mạnh. Orville nằm sấp trên cánh dưới của chiếc máy bay hai tầng cánh, Wilbur chạy bên cạnh giữ đầu cánh. Máy bay chạy trên một đường ray gỗ, rồi nhấc lên khỏi mặt đất. Nó bay được khoảng mười hai giây, đi được chừng ba mươi bảy mét, rồi đáp xuống cát.
Ba mươi bảy mét chỉ dài hơn chiều dài một lớp học vài lần. Nhưng đó là lần đầu tiên. Cũng ngày hôm ấy, hai anh em thay nhau bay thêm ba lần nữa. Lần cuối do Wilbur lái bay được gần một phút.
Bạn có thể hỏi con: nếu là con, con có thất vọng khi chỉ bay được mười hai giây không. Hai anh em không thất vọng. Họ biết mười hai giây ấy là cánh cửa.
Điều con có thể học từ hai anh em
Sau ngày ấy, hai anh em tiếp tục cải tiến máy bay nhiều năm. Ban đầu nhiều người không tin họ đã bay thật. Họ cứ làm tiếp, cho đến khi bay trước đông người và cả thế giới phải công nhận.
Câu chuyện có ba điều rất đáng kể lại cho con. Một là tò mò bắt đầu từ một món đồ chơi nhỏ. Hai là học từ người khác, kể cả từ thất bại của họ. Ba là khi kết quả không như mong đợi, hãy tự đo đạc, tự kiểm tra lại chứ đừng tin mù quáng.
Thêm một điều nữa: hai anh em làm việc cùng nhau, cãi nhau rất nhiều về ý tưởng, nhưng luôn tôn trọng nhau. Có những việc lớn một người không làm nổi.
Trước khi tắt đèn, bạn có thể hỏi con: nếu con và anh chị em, hay con và bạn thân, cùng phát minh một thứ, con muốn làm thứ gì.
Câu hỏi thường gặp
Anh em nhà Wright có phải người đầu tiên bay lên trời không?
Không. Trước đó con người đã bay bằng khinh khí cầu và tàu lượn không động cơ. Điều đặc biệt của anh em nhà Wright là chiếc máy bay nặng hơn không khí, có động cơ, cất cánh bằng sức của chính nó và được người lái điều khiển. Vì thế họ thường được ghi nhận là người làm nên chuyến bay có động cơ đầu tiên.
Chuyến bay đầu tiên diễn ra ở đâu?
Chuyến bay diễn ra ở gần Kitty Hawk, một vùng đồi cát ven biển thuộc bang North Carolina của nước Mỹ. Hai anh em chọn nơi đó vì có gió thổi mạnh đều và cát mềm, thuận lợi cho việc thử nghiệm.
Hai anh em nhà Wright có đi học đại học không?
Theo những gì được ghi lại, cả hai anh em đều không lấy bằng đại học. Họ tự học rất nhiều qua sách, thư từ với những người cùng quan tâm và qua chính các thí nghiệm của mình. Câu chuyện của họ cho thấy tự học và kiên trì có sức mạnh lớn.
Chiếc máy bay đầu tiên bây giờ ở đâu?
Chiếc máy bay năm một nghìn chín trăm linh ba hiện được trưng bày trong một bảo tàng hàng không và vũ trụ lớn ở thủ đô nước Mỹ. Nhiều người đến đó để được nhìn tận mắt cỗ máy đã mở đầu ngành hàng không.
Kể chuyện phát minh cho trẻ mấy tuổi là hợp?
Trẻ bốn năm tuổi đã thích nghe phần chiếc chong chóng và chuyến bay mười hai giây. Trẻ lớn hơn có thể hiểu thêm chuyện đường hầm gió và cách hai anh em kiểm tra lại số liệu. Bạn cứ kể theo mức con hứng thú, không cần đủ mọi chi tiết.
