Xe đạp đang chạy giữ được thăng bằng chủ yếu nhờ việc lái. Mỗi khi xe hơi nghiêng sang một bên, người đạp xe và cả chính chiếc bánh trước tự bẻ lái về phía đang nghiêng, đưa bánh xe chạy trở lại ngay dưới người. Xe có tốc độ thì những cú chỉnh ấy nhỏ và dễ. Khi đứng yên, bẻ lái không có tác dụng, nên xe đổ.
Chào bạn, đây là Nhà Bác Học. Con đang tập xe đạp, ngã mấy lần rồi bỗng một ngày đạp được vèo vèo. Con hỏi sao đi nhanh lại không ngã. Câu hỏi này hay đến mức các nhà khoa học đến giờ vẫn còn nghiên cứu những chi tiết của nó.
Đứng yên thì vì sao xe đổ?
Bạn dựng chiếc xe đạp thẳng đứng rồi buông tay. Xe đổ ngay. Hai bánh xe chạm đất chỉ ở hai điểm nhỏ nằm trên một đường thẳng. Chỉ cần nghiêng một chút xíu sang bên, sức nặng kéo xe nghiêng thêm, không có gì đỡ lại.
Giống như con đứng trên một chân, rất khó đứng yên lâu. Muốn khỏi ngã, con phải liên tục nhúc nhích bàn chân, dang tay để chỉnh. Xe đạp đứng yên thì không có cách gì để chỉnh.
Người đi xe đạp giỏi có thể đứng yên trên xe một lúc bằng cách khéo léo xoay tay lái qua lại và nhích bánh xe từng chút. Đó là kỹ năng khó, cần luyện tập nhiều.
Bạn nói với con: xe đạp đứng yên giống một người đứng một chân không được nhúc nhích.
Khi chạy, xe đạp chỉnh thăng bằng bằng cách lái
Khi xe đang chạy mà hơi nghiêng sang trái, người lái tự nhiên bẻ ghi đông nhẹ sang trái. Bánh trước chuyển hướng, chạy về phía bên trái, đúng vào chỗ dưới người đang nghiêng. Xe được đỡ thẳng lại. Rồi nếu nghiêng sang phải, lại bẻ nhẹ sang phải.
Những cú chỉnh này diễn ra liên tục, nhỏ đến mức người đi xe quen gần như không biết mình đang làm. Nếu con nhìn vết bánh xe đạp trên cát ướt, con sẽ thấy vết bánh trước ngoằn ngoèo nhẹ, chính là dấu vết của những lần chỉnh ấy.
Tốc độ giúp gì. Khi xe chạy nhanh hơn, mỗi lần bẻ lái nhỏ đã đưa bánh xe đi được một quãng, nên chỉnh rất nhanh và nhẹ nhàng. Khi đi quá chậm, phải bẻ lái rất nhiều mới kịp, xe loạng choạng. Vì thế trẻ tập xe thường đi chậm lại hay ngã.
Bạn nói với con: xe đạp không tự đứng được, chính tay con lái giữ cho nó đứng.
Chiếc xe tự lái một phần, và chỗ khoa học còn bàn
Điều thú vị là một chiếc xe đạp được đẩy cho chạy mà không có người lái, nếu đủ nhanh, vẫn có thể tự chạy thẳng một quãng rồi mới đổ. Lý do là cách thiết kế phần đầu xe làm bánh trước tự xoay về phía xe đang nghiêng, như có một người lái vô hình.
Trong một thời gian dài, nhiều người tin rằng xe đứng được chủ yếu nhờ bánh xe quay tròn giống con quay. Bánh xe quay có góp một phần, nhưng các nhà khoa học đã làm những chiếc xe thí nghiệm đặc biệt và thấy đó không phải lý do chính. Cách bố trí khối lượng và hình dạng phần đầu xe quan trọng hơn.
Đến nay câu trả lời đầy đủ khá phức tạp, gồm nhiều yếu tố cùng góp vào, và các nhà nghiên cứu vẫn tiếp tục tìm hiểu.
Đây là một ví dụ hay để nói với con: một thứ mình dùng mỗi ngày, ông bà mình đã đạp cả đời, vẫn có những câu hỏi chưa được trả lời hết.
Mẹo dạy con tập xe đạp
Nhiều gia đình bắt đầu cho con với xe thăng bằng không có bàn đạp, trẻ ngồi lên và dùng chân đẩy đất. Con học cách giữ thăng bằng và lái trước, sau đó chuyển sang xe có bàn đạp thường nhanh hơn. Nếu con đang đi xe có bánh phụ, có thể tháo bàn đạp ra tập vài buổi theo cách này.
Chọn chỗ tập bằng phẳng, rộng, vắng xe, như sân trường ngày nghỉ hay đường làng ít người qua lại. Hạ yên xe để con chống chân chạm đất được.
Dặn con nhìn về phía trước xa xa, không nhìn xuống bánh xe hay bàn chân. Nhìn xuống thì xe hay loạng choạng. Đạp đều chân để có tốc độ vừa, vì như mình vừa nói, có tốc độ thì dễ giữ thăng bằng hơn.
Khi chạy theo con, bạn giữ nhẹ ở vai hay phía sau yên, không ghì chặt ghi đông, để con tự học lái. Khen con khi con cố gắng, và nhắc rằng ai tập xe cũng từng ngã.
An toàn khi trẻ đi xe đạp
Mũ bảo hiểm vừa đầu, cài quai, là bắt buộc mỗi lần đạp xe, kể cả khi chỉ đạp quanh sân. Đầu là nơi dễ bị thương nặng nhất khi ngã. Có thể thêm bọc gối, bọc khuỷu tay cho những buổi đầu.
Trẻ nhỏ không đi xe đạp ra đường có nhiều xe máy, ô tô. Việc trẻ ở độ tuổi nào được đạp xe trên đường cần theo quy định và kỹ năng thực tế của từng em, bố mẹ là người quyết định thận trọng.
Kiểm tra xe trước khi đi: phanh ăn, lốp đủ hơi, xích không tuột, dây giày buộc gọn không để vướng vào xích. Quần dài thì xắn gấu hay kẹp lại.
Nếu con ngã và đập đầu, có biểu hiện đau đầu, nôn, buồn ngủ bất thường hay lơ mơ, hãy đưa con đi khám ngay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xe ba bánh không cần giữ thăng bằng?
Xe ba bánh có ba điểm chạm đất không nằm trên một đường thẳng, giống cái kiềng ba chân, nên tự đứng vững. Nhưng vì thế khi rẽ nhanh, xe ba bánh dễ lật hơn xe đạp, vì không nghiêng người vào cua được.
Vì sao đi xe đạp khi rẽ phải nghiêng người?
Khi rẽ, có một lực kéo người và xe văng ra phía ngoài khúc cua. Nghiêng người và xe vào phía trong giúp cân lại lực ấy để không bị ngã ra ngoài. Người đi xe làm việc này rất tự nhiên mà không cần nghĩ.
Có nên dùng bánh phụ khi tập xe không?
Bánh phụ giúp trẻ nhỏ làm quen với bàn đạp và phanh, nhưng không dạy trẻ giữ thăng bằng, vì xe không nghiêng được. Nhiều gia đình thấy tập với xe thăng bằng hoặc tháo bánh phụ sớm giúp con biết đi nhanh hơn. Mỗi trẻ mỗi khác, bạn cứ thử cách hợp với con.
Trẻ mấy tuổi tập được xe đạp?
Nhiều trẻ bắt đầu với xe thăng bằng từ khoảng hai ba tuổi, và tập xe hai bánh có bàn đạp từ khoảng bốn đến sáu tuổi. Không có tuổi chuẩn cho tất cả. Quan trọng là con thấy vui, được an toàn và không bị so sánh với bạn.
Vì sao đi xe đạp chậm lại khó hơn đi nhanh?
Khi đi chậm, mỗi lần bẻ lái chỉ đưa bánh xe đi được một chút, nên phải bẻ lái mạnh và nhiều mới giữ được thăng bằng. Đi nhanh vừa phải thì chỉnh nhẹ là đủ. Đó là lý do người mới tập hay ngã khi xe gần dừng.
